Polscy architekci w Ameryce Południowej pozostawili po sobie dziedzictwo, które z jednej strony świadczy o ich ogromnych umiejętnościach, a z drugiej - o złożonej historii XX wieku. Uciekając przed wojną, represjami lub po prostu szukając możliwości realizacji nowoczesnych idei architektonicznych, tworzyli budynki, które jednocześnie były trwałymi świadectwami obecności polskiej kultury i myśli projektowej poza granicami kraju. Ich realizacje - od wieżowców i pałaców rządowych po kościoły i osiedla - odnaleźć można w Brazylii, Peru, Chile, Wenezueli, Paragwaju i Argentynie.

Jedną z najbardziej wyrazistych postaci był Lucjan Korngold (1897-1963), urodzony w Warszawie architekt czerpiący inspiracje z klasycyzmu i modernizmu, który po opuszczeniu Polski w czasie II wojny światowej osiadł w São Paulo. Korngold zyskał w Brazylii ogromne uznanie jako twórca nowoczesnych wieżowców i budynków mieszkalnych, wpisujących się w dynamicznie zmieniający się krajobraz urbanistyczny kraju. Do jego najważniejszych realizacji należą m.in. Edificio CBI - Esplanada, wieżowiec zbudowany w 1948 roku w samym sercu São Paulo, przy parku Anhangabaú (w chwili powstania był najwyższym żelbetowym budynkiem na świecie), oraz Centro Comercial Bom Retiro (1957) - nowatorska galeria handlowa z wewnętrznym pasażem. W Rio de Janeiro Korngold zaprojektował willę dla Henryka Landsberga (1955-1956), zaś w São Carlos - monumentalny gmach, który początkowo miał być hotelem, a ostatecznie stał się siedzibą tamtejszej rady miejskiej. Architektura Korngolda łączyła europejską precyzję z brazylijską ekspresją i na trwałe weszła do kanonu lokalnego modernizmu.

Równolegle w Peru tworzył Ryszard (Ricardo) de Jaxa Małachowski (1887-1972), jeden z najwybitniejszych architektów działających w Limie w pierwszej połowie XX wieku. Urodzony w rodzinie o polskich korzeniach, zdobył wykształcenie we Francji, by następnie na stałe związać się z peruwiańską stolicą. Zaprojektował lub przebudował szereg budynków rządowych i reprezentacyjnych: Katedrę Metropolitarną, Pałac Prezydencki, Pałac Arcybiskupi, Pałac Rady Miejskiej, siedzibę Banco Italiano (dziś Banco de Crédito), gmach Club Nacional oraz pierwszy w Peru blok mieszkalny - Edificio Rímac (1919-1924). Równocześnie prowadził duże projekty urbanistyczne: opracował koncepcję założenia Paseo de la República, a także projektował osiedla wypoczynkowe i rekreacyjne na obrzeżach Limy - Santa María del Mar, La Cantuta czy Chosica. Styl Małachowskiego - monumentalny, często neoklasyczny, wzorowany na francuskich szkołach architektury - harmonijnie współgrał z lokalną tradycją i współtworzył nowoczesny wizerunek centrum peruwiańskiej stolicy.

Na osobne miejsce w architektonicznym panteonie pamięci zasługuje Brunon Edward Paprocki (1879-1949), autor monumentalnego gmachu Sądu Najwyższego w Limie (1929-1938), inspirowanego Pałacem Sprawiedliwości w Brukseli. Gmach, choć utrzymany w stylu neoklasycznym, wpisuje się w kontekst latynoamerykański - to bezkopułowa budowla o surowej, monumentalnej bryle, wykonana z granitu i marmuru, będąca jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków instytucji publicznych w Peru. Paprocki przeniósł się później do Paragwaju, do Asunción, gdzie zaprojektował m.in. Narodowy Panteon Bohaterów, Kościół Chrystusa Króla oraz Gimnazjum św. Teresy z Ávili.

W Wenezueli warto wspomnieć Wojciecha Lutowskiego (1809-1871), autora m.in. Katedry św. Józefa w Puerto Cabello oraz Kościoła Matki Boskiej Różańcowej w Baruta - jednonawowej świątyni z wieżą i bogatą dekoracją. Obiekty te są dziś uznanymi zabytkami sakralnymi, a we wnętrzu pierwszego z nich zachował się m.in. obraz Rubensa.

W Wenezueli działał także Wacław Zalewski (1917-2016), znany z projektów nowatorskich konstrukcji inżynieryjnych. W Polsce współtworzył między innymi katowicki Spodek i warszawski Supersam, a w Wenezueli m.in. halę sportową Pedro Elías Belisario w Maracaibo, Wydział Inżynierii Leśnej na Universidad de los Andes w Méridzie czy Liceum w Valencii. Zalewski, późniejszy profesor MIT, eksperymentował z wiszącymi strukturami dachowymi i projektowaniem form aktywnych - a jego realizacje w Ameryce Południowej stanowiły ważny etap rozwoju jego kariery.

Z kolei w Chile znaczącą postacią był Luciano Kulczewski (1896-1972), urodzony już na emigracji, ale wywodzący się z rodziny polskich patriotów - jego dziadek brał udział w powstaniu styczniowym. Kulczewski był jednym z pionierów modernizmu w Santiago, a jego projekty - w tym własny dom zwany Los Torreones - trwale wpisały się w pejzaż miasta. Uhonorowano go również, nadając jego imię jednej z ulic stolicy.

Ślady polskiej architektury odnajdziemy również w Argentynie - choć mniej licznie udokumentowane - związane są m.in. z działalnością Jordana Wysockiego (1839-1883) i Jerzego Sosnowskiego.

Choć część tych realizacji pozostaje dziś zapomniana lub mało znana poza krajami, w których powstały, wszystkie łączy jedno: świadczą o sile twórczej Polaków i ich zdolności do adaptacji w nowych warunkach, bez rezygnacji z własnej wrażliwości artystycznej i inżynierskiej. Architekci ci nie tylko wznosili domy, szkoły, świątynie i gmachy użyteczności publicznej - tworzyli również mosty międzykulturowe oraz opowieść o Polsce, która potrafiła przemawiać formą nawet na drugim krańcu świata.

Wybrane realizacje polskich architektów i urbanistów w Ameryce Południowej

BRAZYLIA

Lucjan Korngold:

• Centro Comercial Bom Retiro (1957), São Paulo.
• Edificio CBI - Esplanada (1948), budynek wielofunkcyjny przy Anhangabaú Park w São Paulo. Więcej informacji o obiekcie.
• Wieżowiec Edificio Thomaz Edison (1944), São Paulo.
• Budynek Rady Miejskiej (1954-1962) w São Carlos, pierwotnie przeznaczony na hotel.
• Rezydencja Henryka Landsberga (projekt 1955, realizacja 1955-1956), Parque Gávea w Rio de Janeiro. 

Zbigniew Paluch, Wiesław Rzepka, Jan Knotke, Andrzej Dzierżanowski:

• Ambasada RP w Brasílii.

Georg Przyrembel (1885-1956):

• Palácio Boa Vista (1938-1964), Campos do Jordão w pobliżu São Paulo.
• Basílica e Paróquia Nossa Senhora do Carmo (1928), São Paulo.
• Dworzec kolejowy - linia Santos Jundiaí, São Paulo.

PERU

Ryszard da Jaxa Małachowski:

• Projekt nowej fasady Katedry Metropolitarnej, Lima.
• Pałac Arcybiskupi (1915-1924), Lima.
• Edificio Rimac (w latach 1919-1924), Lima.
• Budynek Club Nacional (1929), Lima.
• Budynek Banco Italiano, dzisiaj Banco de Crédito (1929), Lima.
• Przebudowa Pałacu Prezydenckiego (1922-1938), Lima.
• Pałac Rady Miejskiej (1944), projekt wnętrz, Lima.
• Przebudowa Starego Miasta w Limie.
• Założenie urabnistyczne Paseo de la República, Lima.
• Osiedla Santa María del Mar, Urbanización La Cantuta i Santa María de Chosica, Lima.

Brunon Edward Paprocki:

• Gimnazjum i Kaplica św. Marii Eufrazji, Lima.
• Sąd Najwyższy w Limie (1929-1938)

PARAGWAJ

Brunon Edward Paprocki:

• Narodowy Panteon Bohaterów (1936), Asunción.
• Kościół Chrystusa Króla, Asunción.
• Gimnazjum św. Teresy z Ávili, Asunción.

CHILE

Luciano Kulczewski:

• Dom Figuero, obecnie budynek Colegio de Arquitectos (1922), Santiago.
• Budynek basenu uniwersyteckiego (1929), Santiago.
• Los Torreones (1930) - dom i pracownia architektoniczna Kulczewskiego; łączy style: średniowieczne, neogotyckie i secesyjne, Santiago.

WENEZUELA

Wojciech Lutowski:

• Katedra św. Józefa, adres: Calle Anzoategui, Puerto Cabello 2050.
  Położona w historycznej części miasta Puerto Cabello, obok Placu Bolivara. Świątynia, pobłogosławiona jako katedra w 1999 roku, otoczona jest ogrodzeniem wzniesionym z lokalnych kamieni koralowych. Kościół murowany z kamienia, z wieżą na fasadzie, ma pięć naw. We wnętrzu katedry znajduje się obraz „Zstąpienie z krzyża”, przypisywany Rubensowi, oraz drewniana rzeźba Zmartwychwstałego Chrystusa autorstwa Jouse Berecibara.
• Kościół Parafialny Matki Boskiej Różańcowej w Baruta.
  Wzniesiony w latach 1857-1867, a jego inauguracja nastąpiła w 1870 roku. Główna fasada kościoła wychodzi na Plac Bolívar i ma dwoje drewnianych drzwi prowadzących do wnętrza. Elewacja jest biała, kolumny pomalowano na kolor musztardowo-żółty. Świątynia ma także dzwonnicę. Wnętrze jest jednonawowe, z prezbiterium oddzielonym od nawy łukiem - wewnątrz drewnianym, na zewnątrz krytym dachówką. Za ołtarzem w prezbiterium znajduje się zakrystia, a przy dzwonnicy umieszczono chrzcielnicę na planie kwadratu oraz niewielką prostokątną kaplicę. Ściany kościoła są murowane, otynkowane, pomalowane na biało i ozdobione figurami religijnymi. Na ścianie prezbiterium widnieje wizerunek Matki Boskiej Różańcowej z XVI wieku. Elewację kościoła i plebanii regularnie odnawia się: w 2014 roku przeprowadzono remont tynków zewnętrznych i wewnętrznych, a w 2015 roku wykonano hydroizolację dachów, co jednak spowodowało powstanie ciemnych plam na wewnętrznym dachu prezbiterium.

Wacław Zalewski:

• Hala sportowa Pedro Elías Belisario, Maracaibo.
• Wydział Inżynierii Leśnej na Universidad de los Andes, Mérida.
• Liceum (Lyceum), Valencia.
• Museo de Bellas Artes - rozbudowa, Caracas.

ARGENTYNA

Jordan Wysocki

Jerzy Sosnowski