Sześć zaprojektowanych lub współprojektowanych przez niego budynków, w tym obiekty związane z ukraińskim modernizmem, objęto ochroną jako zabytki architektury. Zaprojektowany przez niego kościół św. Mikołaja w Kamieńskiem należy do najciekawszych przykładów architektury sakralnej na obszarze współczesnej Ukrainy Lewobrzeżnej.

Dzieciństwo i edukacja

Marian Józef Zdzisław Charmański urodził się 15 sierpnia 1859 roku w Wilnie, w rodzinie dziedzicznego szlachcica Edwarda Juliana i Zofii Charmańskich. W 1858 roku jego ojciec, po ukończeniu Szkoły Budowlanej w Petersburgu, otrzymał stanowisko asystenta architekta i został skierowany do pracy w Jekaterynosławskiej Gubernialnej Komisji Drogowej i Budowlanej. Edward Charmański rozpoczynał karierę zawodową od niższych szczebli administracji technicznej, a w 1875 roku został mianowany architektem gubernialnym.

Wykształcenie średnie Zdzisław rozpoczął w czteroklasowej szkole realnej w Jekaterynosławiu, której program nauczania nie dawał absolwentom prawa wstępu na uczelnie wyższe. Dlatego kontynuował naukę w sześcioklasowej Aleksandrowskiej szkole realnej z dodatkową siódmą klasą, działającej w powiatowym Krzemieńczuku w guberni połtawskiej. Warto odnotować, że w domu nauczył się czytać i pisać po polsku, co okazało się dla niego przydatne w późniejszym życiu.

W latach 1879-1885, podobnie jak ojciec, studiował w Instytucie Inżynierów Cywilnych. Pierwsze doświadczenie zawodowe młody Zdzisław Charmański zdobył w Nowoczerkasku, stołecznym mieście Obwodu Wojska Dońskiego na południu Imperium Rosyjskiego. Interesujące jest to, że miasto to wybrał samodzielnie. Trudno powiedzieć, co kierowało nim przy tym wyborze. Wiadomo jedynie, że 17 września 1885 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Imperium Rosyjskiego zaakceptowało jego wniosek i powołało go na stanowisko młodszego inżyniera przy Ministerstwie Wojny. Od 2 stycznia 1889 roku pełnił obowiązki starszego inżyniera Oddziału Budowlanego Zarządu Obwodowego Wojska Dońskiego w Nowoczerkasku. 6 grudnia 1887 roku, na mocy najwyższego ukazu, otrzymał rangę radcy tytularnego. W okresie służby w Nowoczerkasku nadzorował budowę i remonty różnych budowli urzędowych, więzień, szpitali i cerkwi.

Charków: kariera inżyniera i modernizacja miasta

7 września 1890 roku został powołany na stanowisko młodszego inżyniera w Charkowskim Zarządzie Gubernialnym. W latach 1895-1917 pracował jako inżynier gubernialny Charkowskiego Gubernialnego Zarządu Ziemskiego oraz zarządzał działem technicznym Zarządu Miejskiego. Warto zauważyć, że latem 1908 roku miejscowa prasa wzmiankowała go jako „architekta Ziemstwa Gubernialnego”.

Zdzisław Charmański służył swoją wiedzą i doświadczeniem rozwojowi Charkowa, ciesząc się znacznym autorytetem. W latach 1906-1917 wielokrotnie wybierano go na radnego samorządu miejskiego Charkowa. W latach 1906-1912 był radnym Charkowskiej Dumy Miejskiej.

Był zaangażowany w prace różnych komisji Charkowskiego Gubernialnego Zarządu Ziemskiego oraz Zarządu Miejskiego. Jako przewodniczący lub członek tych gremiów uczestniczył w działaniach, które miały podnieść poziom życia mieszkańców miasta do standardów porównywalnych z ówczesnymi stolicami europejskimi. W latach 1910-1917 pracował w strategicznie ważnych dla rozwoju Charkowa komisjach municypalnych: wodociągowej, tramwajowej, kanalizacyjnej oraz komisji ds. brukowania ulic. W sprawach związanych z zagospodarowaniem miasta niejednokrotnie delegowano go za granicę lub do Petersburga, gdzie prowadził rozmowy w instytucjach rządowych Imperium Rosyjskiego. Można przypuszczać, że łączył kompetencje techniczne z umiejętnościami dyplomatycznymi, potrzebnymi w rozmowach prowadzonych na wysokim szczeblu administracyjnym.

W latach 1910-1917 był zaangażowany w pracę stałej komisji Dumy Miejskiej ds. urządzenia wodociągów. Od 1911 roku kierował komisją ds. brukowania ulic miasta i nadzorował proces, który objął wszystkie dzielnice ówczesnego Charkowa.

Duże, a nawet szczególne znaczenie dla rozwoju miasta miała praca Zdzisława Charmańskiego w komisji ds. budowy sieci kanalizacyjnej w Charkowie, której przewodniczącym został mianowany 5 maja 1911 roku. W celu zapoznania się z doświadczeniami miast europejskich kilkakrotnie wyjeżdżał w delegacje zagraniczne. 24 kwietnia 1911 roku wraz z inżynierem Czerkiesem uczestniczył w zjeździe „wodociągowym” w Warszawie. Wyjazd ten, jak pisała gazeta „Jużnyj kraj” z 22 kwietnia 1911 roku, był bezpośrednio związany z planowaną budową kanalizacji w Charkowie, ponieważ oprócz udziału w obradach Charmański miał możliwość zapoznania się z „warszawską kanalizacją”. Na przełomie kwietnia i maja 1911 roku, za zgodą ministra spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego, oglądał systemy kanalizacyjne w Niemczech, Francji i Wielkiej Brytanii, między innymi w Berlinie, Frankfurcie nad Menem, Hamburgu, Dreźnie, Paryżu i Londynie. Na początku lutego 1914 roku, po kolejnej, pięciodniowej wizycie w Warszawie, odbytej w celu pogłębienia wiedzy o eksploatacji tamtejszej kanalizacji, udzielił obszernego wywiadu miejscowej prasie. Można przypuszczać, że kontakty nawiązane z polskimi kolegami pozwoliły mu później wyjechać do Warszawy w 1919 roku i przy ich wsparciu znaleźć zatrudnienie. Pod koniec lipca 1914 roku, dzięki - można powiedzieć - tytanicznej pracy Zdzisława Charmańskiego, złożony system sieci kanalizacyjnej w Charkowie został ukończony. Jego uroczyste otwarcie miało nastąpić na początku sierpnia tego roku. 1 sierpnia wybuchła pierwsza wojna światowa i wydarzenie to zostało przesunięte w czasie.

Charmański uczestniczył również w pracach komisji ds. rozbudowy miejskiej sieci tramwajowej, niejednokrotnie rozpatrującej problemy związane z układaniem torowisk tramwajowych na posiedzeniach Technicznej Rady Miejskiej.

W lutym i marcu lat 1912-1913 „członek Zarządu Miejskiego” Zdzisław Charmański, podobnie jak wcześniej Bolesław Michałowski, kierował czasową miejską komisją przeciwpowodziową. Bardzo aktywna i różnorodna była także jego działalność w komisjach specjalnych, między innymi: ds. budowy ambulatorium Czerwonego Krzyża (1906), ds. budowy Charkowskiego Miejskiego Banku Kupieckiego (1908), ds. budowy lombardu miejskiego (1908), ds. budowy koszar dla saperów przy ulicy Sumskiej w Charkowie (1910), ds. sanitarnych (1910), ds. budowy gmachu szkoły realnej, tzw. „słożnego ucziliszcza” (1911), a także w komisji konkursowej oceniającej projekty skrzynek transformatorowych rozmieszczanych na ulicach i placach miasta.

W kilku komisjach specjalnych występował jako przewodniczący. Jedną z nich była działająca w latach 1913-1914 komisja ds. badania przejść podziemnych pod starówką miasta. Nadzorował także budowę mostów, oceniał ich stan techniczny oraz zajmował się innymi zagadnieniami z zakresu infrastruktury drogowej i wodnej.

Zdzisław Charmański angażował się w szereg projektów, których celem było zagospodarowanie miasta. Na przykład 22 stycznia 1904 roku brał udział w posiedzeniu poświęconym palącej kwestii budowy targu na centralnym placu handlowym miasta, czyli na Targu Błagowieszczeńskim. Obradom przewodniczył burmistrz Aleksander Pogorielko, a uczestniczyli w nich radni Dumy Miejskiej oraz zaproszeni eksperci.

Obok działalności zawodowej i projektowej Charmański był również zaangażowany w pracę dydaktyczną. Od 1911 roku wykładał w Charkowskim Instytucie Technologicznym Cesarza Aleksandra III. Początkowo prowadził kurs rysunku architektonicznego dla studentów dwóch grup akademickich pierwszego roku, a od 1914 roku także projektowanie architektoniczne dla studentów drugiego roku.

W okresie charkowskim Zdzisław Charmański był aktywnym uczestnikiem życia społecznego miasta. Wybierano go na członka honorowego Charkowskiej Gubernialnej Kurateli Przytułków dla Dzieci pod Patronatem Cesarzowej Marii oraz na członka rady miejskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża. Warto odnotować, że w maju 1911 roku był już członkiem rady opiekuńczej tego Towarzystwa. Należał także do Oddziału Charkowskiego Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego. Pod koniec lutego 1914 roku, wraz z innymi radnymi, złożył do zgromadzenia Dumy Miejskiej raport popierający inicjatywę Charkowskiego Towarzystwa Rolniczego dotyczącą utworzenia Wyższej Szkoły Rolniczej, znalezienia środków na jej powstanie oraz uzyskania pomocy ze strony władz miejscowych. Realizacji tego i innych projektów przeszkodziła jednak pierwsza wojna światowa.

Charmański miał także udział w powstaniu Szkoły Sztuk Pięknych, która przy jego poparciu została wybudowana w Charkowie według projektu architekta Konstantyna Żukowa, w ludowym stylu ukraińskim. Na początku maja 1911 roku, jako przedstawiciel Urzędu Miejskiego, został wybrany na członka Rady Opiekuńczej Szkoły Sztuk Pięknych. Znajdował się w gronie znanych działaczy, artystów i profesorów uniwersytetu. Byli wśród nich między innymi profesorowie Dmytro Bagalij i Mykoła Sumcow, artyści Mykoła Uwarow i Serhij Wasylkiwski, działacz społeczny Serhij Rajeski, marszałek szlachty gubernialnej Aleksander Golicyn oraz inny polski architekt - Wiktor Wieliczko.

Pełnił funkcję starosty miejscowego kościoła rzymskokatolickiego. Od 1907 roku był kandydatem na syndyka tej parafii, a także należał do grona założycieli i członków organizacji społecznej Polski Dom, będącej ośrodkiem polskiego życia społeczno-kulturalnego w mieście. Wybudował jej siedzibę, która powstała ze środków ofiarodawców. Część z nich przekazała bardzo hojne darowizny. Polski Dom został uroczyście otwarty 30 października 1908 roku. 27 grudnia 1909 roku odbyło się zebranie osób zainteresowanych członkostwem w Polskim Domu. Prezesem wybrano Jana Wilgę, a do zarządu weszli między innymi Zdzisław Charmański i Robert Kunicki, wykładowca Instytutu Weterynaryjnego.

10 stycznia 1911 roku minęło 15 lat od objęcia przez Zdzisława Charmańskiego stanowiska gubernialnego inżyniera ziemskiego. Z tej okazji koledzy wysłali telegram powitalny do Włoch, gdzie wówczas przebywał na wakacjach: „Witamy wielce szanownego Zdzisława Julianowicza z okazji znamiennego dnia piętnastolecia służby. Szczerze życzymy sobie, aby Pana serdeczny stosunek do nas trwał jeszcze przez wiele, wiele lat”.

Za swoją służbę został uhonorowany licznymi nagrodami, między innymi Orderem Świętego Stanisława III klasy, Orderem Świętej Anny III klasy oraz srebrnym medalem upamiętniającym panowanie cesarza Aleksandra III. Nosił także tytuły asesora kolegialnego i radcy nadwornego.

W życiu prywatnym doświadczył szeregu tragedii związanych ze śmiercią bliskich, a ucieczka do Warszawy w 1919 roku, po wkroczeniu wojsk bolszewickich do miasta, także nie sprzyjała zdrowiu i spokojowi Charmańskiego. W okresie charkowskim był dwukrotnie żonaty. Obie żony zmarły: pierwsza w 1913 roku, druga w 1918 roku, pozostawiając mu troje dzieci. Z pierwszą żoną, Warwarą Jewgenijewą, córką radcy kolegialnego wyznania rzymskokatolickiego, miał syna Wiktora, urodzonego 14 lutego 1894 roku. Ojcem chrzestnym pierworodnego syna Charmańskiego został jego „serdeczny przyjaciel” Bolesław Michałowski.

Z małżeństwa z drugą żoną, Marią Frolową, miał dwie córki: Zofię (1914-2001) i Ewę (1916-1942). Rodzina Charmańskich mieszkała w niezachowanym dziś, parterowym domu nr 70, wybudowanym przez głowę rodziny na rogu ulic Puszkińskiej i Jumowskiej.

Warszawa i Wilno: powrót oraz ostatni etap pracy

Na początku 1919 roku dotychczasowy świat 60-letniego Zdzisława Charmańskiego uległ rozpadowi. Charków, po kolejnej, trzeciej od 1917 roku zmianie władzy, został zajęty przez wojska bolszewickie. Charmański pozostawił w mieście wszystko, co składało się na jego dotychczasowe życie: pracę zawodową, zbudowaną karierę, społeczne uznanie, przyjaciół, dom rodzinny i groby rodziców. Z dziećmi wyruszył w uchodźczą drogę do Warszawy, w stronę historycznej ojczyzny. Urodzony daleko od niej, w warunkach agresji bolszewickiej przeciwko Ukraińskiej Republice Ludowej, nie mógł pogodzić się z systemem politycznym i społecznym narzucanym przez nową władzę. W tym czasie wielu Polaków opuszczało ukraińskie miasta znajdujące się pod kontrolą Armii Czerwonej. Ważnym pytaniem pozostaje, w jaki sposób Charmański zdołał zorganizować nowe życie po zerwaniu wszystkich więzi z dotychczasową rzeczywistością.

Okres warszawski okazał się dla niego znacznie łatwiejszy pod względem adaptacji niż dla wielu innych Polaków wracających w tym trudnym czasie na ziemie ojczyste. W jaki sposób Zdzisław Charmański uzyskał zatrudnienie na stanowisku inżyniera w różnych instytucjach, pozostaje pytaniem bez odpowiedzi. Możliwe, że wykorzystał kontakty nawiązane podczas wyjazdów służbowych do Warszawy w okresie charkowskim. Pracował jako inżynier drogowy powiatu warszawskiego. Był członkiem Związku Inżynierów Drogowych Ministerstwa Robót Publicznych. Wiadomo, że 29 września 1922 roku złożył wniosek o uznanie obywatelstwa polskiego. W tym samym roku jego kariera zawodowa osiągnęła kolejny etap - objęcie stanowiska dyrektora uczelni technicznej w Wilnie. Nie wiadomo dokładnie, czy w krótkim okresie pobytu w Warszawie zajmował się praktyką architektoniczną. Można przypuszczać, że skierował swoją energię przede wszystkim na pracę techniczną i urzędową.

W listopadzie 1922 roku został powołany na pierwszego dyrektora Państwowej Szkoły Technicznej w Wilnie. Przyczynił się do organizacji i rozwoju szkoły, która w okresie II Rzeczypospolitej stała się znaczącą uczelnią techniczną w Wilnie oraz jedną z największych placówek tego typu w kraju. Jednym z jego pierwszych zadań było znalezienie budynku dla uczelni, która początkowo nie miała stałej siedziby. Innym ważnym obszarem jego działań było zorganizowanie życia naukowo-dydaktycznego szkoły, zapewnienie odpowiednich warunków pracy wykładowcom oraz stworzenie właściwych warunków kształcenia uczniów. W latach 1922-1924 jednocześnie pełnił obowiązki kierownika dwóch wydziałów: mechanicznego i drogowego. Był również osobą znaną i szanowaną w środowisku inteligencji wileńskiej.

W życiu osobistym 63-letni Charmański odnalazł nową miłość. Była nią 42-letnia Maria Downarowicz. 13 marca 1923 roku zawarli związek małżeński w kancelarii parafii św. Aleksandra w Warszawie. W Wilnie rodzina Charmańskich mieszkała przy ulicy Rzecznej 11a-15.

6 sierpnia 1925 roku Zdzisław Charmański nagle zmarł. Został pochowany na Cmentarzu na Rossie w Wilnie. W pamięci kolegów i uczniów zapisał się jako „energiczny i oddany sprawie szkolnictwa zawodowego dyrektor szkoły”, a także jako „pierwszy dyrektor i budowniczy Państwowej Szkoły Technicznej”.

Dorobek architektoniczny: od historyzmu do ukraińskiego modernizmu

Najważniejszym etapem kariery architektonicznej Zdzisława Charmańskiego był okres charkowski, w którym zrealizował najliczniejsze swoje dzieła. Pod koniec XIX wieku wykonywał wiele zamówień prywatnych, choć nie wszystkie te realizacje zachowały się do dziś. Projektował zarówno samodzielnie, jak i we współpracy z innymi charkowskimi architektami. Przy jego współudziale powstało w mieście prawie dwadzieścia budynków różnego przeznaczenia, z których sześć znajduje się obecnie pod ochroną jako zabytki architektury. Jego budynki wyróżniały się na tle zabudowy miasta przełomu XIX i XX wieku i są dziś rozproszone w przestrzeni miejskiej Charkowa.

W twórczości architektonicznej Zdzisława Charmańskiego można wyróżnić dwa okresy. Pod koniec XIX wieku realizował wiele zleceń prywatnych, lecz nie wszystkie budynki zachowały się do dziś. Początkowo stosował formy neoklasycyzmu, neobaroku i neorenesansu. W pracach z początku XX wieku uwidocznił się natomiast styl secesyjny, dość oszczędny w zakresie detalu, a także wątki wczesnomodernistyczne oraz motywy związane z narodowym nurtem „ukraińskiej secesji”.

Do pierwszych projektowanych przez niego budowli administracyjnych w Charkowie należały: szpital i cele-separatki w Więzieniu Charkowskim (1890-1892), przebudowa budynku sierocińca przy ulicy Puszkińskiej 24 oraz budowa prywatnego szpitala Moiseja Fabrykanta w zaułku Teatralnym 5.

Od końca XIX wieku Charmański realizował wiele zleceń prywatnych, choć nie wszystkie budynki zachowały się do dzisiaj. Budowa kamiennych trybun hipodromu kłusowego, do której wykorzystano cegłę i beton, została ukończona w czerwcu 1914 roku. Była to budowla piętrowa, wewnątrz której znajdowała się przestronna sala z kasami totalizatora. Trybuny charkowskiego hipodromu, wybudowane w stylu neoromantycznym, uważano za ozdobę Charkowa i jedną z najlepszych budowli o podobnej funkcji. Obecnie obiekt jest zabytkiem o znaczeniu lokalnym (plac 1 Maja 2).

Spośród budowli publicznych warto wskazać wzniesiony w 1910 roku gmach Towarzystwa Handlowego Rosyjsko-Amerykańskiej Manufaktury Gumowej „Trójkąt” przy ulicy Połtawski Szlach 35. Spośród budynków mieszkalnych uwagę zwraca dom Nieroslewa ze sklepem przy ulicy Połtawski Szlach 55, ukończony w 1914 roku.

W latach 1909-1911 Charmański po raz pierwszy zwrócił się ku nurtowi secesji ukraińskiej, projektując - również po raz pierwszy w swojej karierze - kompleks budynków o funkcji naukowo-doświadczalnej, czyli Charkowską Rolniczą Stację Selekcyjną przy alei Bohaterów Charkowa 142. Zaprojektowanie tego zespołu było wspólnym przedsięwzięciem z ukraińskim architektem Eugeniuszem Serdiukiem (1876-1921), uważanym za jednego z twórców ukraińskiego modernizmu architektonicznego. Według charkowskiego historyka architektury Denysa Witczenki to właśnie Serdiuk zaproponował szatę stylistyczną zespołu, podczas gdy Charmański zajął się konstrukcyjną stroną projektu oraz prowadzeniem spraw formalnych w urzędzie miejskim.

Zdzisław Charmański jest projektantem kościoła św. Mikołaja w Kamieńskiem, który obecnie uchodzi za jeden z najpiękniejszych zabytków architektury sakralnej w stylu neogotyckim na obszarze Ukrainy Lewobrzeżnej. Architekt otrzymał zaproszenie od Ignacego Jasiukowicza, dyrektora Południowo-Rosyjskiego Dnieprowskiego Towarzystwa Metalurgicznego w Kamieńskiem, nazywanego „ukraińskim Henrym Fordem”. Świątynia powstała dzięki hojności mecenasa Jasiukowicza oraz miejscowych Polaków, pracowników Południowo-Rosyjskiego Dnieprowskiego Towarzystwa Metalurgicznego, w bardzo krótkim czasie - w latach 1895-1897. Zbudowano ją z żółtej cegły sprowadzonej z Kijowa, na wzór gotyckiej katedry-twierdzy, z przyporami przy elewacjach bocznych i ostrołukowymi oknami.

Zdzisław Charmański żył w Charkowie 29 lat, zyskując tam opinię utalentowanego architekta, odpowiedzialnego urzędnika oraz aktywnego uczestnika życia miasta i miejscowej Polonii. Był pracowitym urzędnikiem i sprawnym organizatorem szkolnictwa technicznego, ale to właśnie okres charkowski pozwolił mu w pełni ujawnić talent architekta. Jego budynki stanowią ciekawą kartę w historii ówczesnego budownictwa miejskiego. Zostały wykonane zgodnie z zasadami nowej filozofii rodzącej się wówczas w Europie - modernizmu przyjmującego cechy narodowe, w tym przypadku ukraińskiego modernizmu architektonicznego.