Twórczość i działalność Marii Werten - malarki, graficzki, rysowniczki, pedagożki, miłośniczki sztuki ludowej, projektantki zabawek i ilustratorki książek dla dzieci (wydawanych w Polsce i Ameryce), promotorki sztuki polskiej w Stanach Zjednoczonych, zasługuje na bliższe poznanie. Dominującymi tematami w twórczości Marii Werten były sceny ze świata dziecięcego, tematy religijne związane z tradycją bożonarodzeniową, a także wizerunki dzieci, portrety i stylizowane motywy zaczerpnięte z natury.

„Joyous Christmas” Jedną z wielu świątecznych kart, zaprojektowanych przez artystkę, w zbiorach Muzeum Polskiego w Ameryce jest kartka bożonarodzeniowa w stylistyce art déco. Trafiła tam wraz ze spuścizną, którą Maria Werten przekazała tej instytucji. 

Tytułowa kompozycja „Joyous Christmas” przedstawia tradycyjne ujęcie sceny narodzenia Chrystusa, z Marią umieszczoną centralnie, w towarzystwie ustawionych symetrycznie aniołów. Przed nią, na pierwszym planie, w żłobie leży Dzieciątko Jezus, oświetlone nimbem, po bokach żłóbka widzimy koźlątka. Na dole przez całą szerokość kartki rozciąga się napis „A JOYOUS CHRISTMAS”, a pod nim w prawym dolnym rogu widnieje podpis: „Marya Werten” (takiej formy imienia autorka używała, mieszkając w Stanach Zjednoczonych). 

Na tym jednak kończy się tradycjonalizm ujęcia. Pocztówka ukazuje graficzne możliwości autorki. W niezwykle sumarycznej i dekoracyjnej formie, w wąskiej gamie kolorystycznej, ograniczonej do czerwieni, złota i kremowej barwy papieru, malarka stworzyła radosną wizję świątecznej sceny, odkrywając swoje artystyczne upodobania.

Inspiracje do kartki bożonarodzeniowej

Możemy się przyjrzeć inspiracjom Marii Werten: stajenka, zamarkowana filarami na krańcach kompozycji oraz geometryczne ornamenty, które przypominają ostre linie drewnianych wiejskich mebli i snycerkę. Górna część sceny ze zgeometryzowanymi sylwetkami ptaków przywodzi na myśl wzory z tkanych kilimów. Ujęcie Marii, z uproszczoną stożkowatą sylwetką, okrytą płaszczem, w dużej, otwartej koronie na głowie, otoczonej ogromnym nimbem wygląda jak Madonna ze znanego w polskiej kulturze wizerunku Matki Boskiej Kodeńskiej.

Krótki biogram artystki

Urodziła się w Warszawie 22 września 1888 r. jako Maria Wertenstein, w inteligenckiej zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Jej bratem był Ludwik Wertenstein (1887-1945), asystent Marii Skłodowskiej-Curie w Paryżu, wybitny fizyk, pionier fizyki jądrowej. 

Artystyczna droga malarki rozpoczęła się w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Malowała freski, akwarele, portrety, projektowała wystroje wnętrz, współpracowała jako projektantka z warszawską Fabryką Zabawek „Gnom”. Brała udział w wystawach Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. 

Zainteresowanie Marii Werten pedagogiką i edukacją artystyczną zaowocowały ważnym projektem edukacyjnym. Poznana na studiach w Wiedniu i zaproszona do Zakopanego Amerykanka Elma Prat (1888-1977) założyła Międzynarodową Szkołę Sztuki (The International School of Art - ISA, która działała w latach 1928-1967 i miała oddziały w Europie i Stanach Zjednoczonych, a po 1945 r. także w Meksyku). Kierowniczką polskiej sekcji ISA, z siedzibami w Zakopanem i Warszawie, została Maria Werten. 

Celem szkoły było poznawanie sztuki ludowej innych krajów i rejonów oraz integracja międzykulturowa. W związku z tą działalnością artystka w latach trzydziestych XX w. odwiedziła Amerykę sześciokrotnie (1933, 1935-1937, 1939). Niestrudzenie przybliżała wiedzę o polskiej sztuce, wygłaszając odczyty, publikując artykuły, prowadząc kursy i organizując wystawy. Duży sukces odniosła wystawa sztuki polskiej w Brooklyn Museum of Art w 1933 r., zorganizowana przez Werten we współpracy z Ireną Piotrowską (1904-1947?), historyczką i krytyczką sztuki, dyrektorką Polish Art Service w Nowym Jorku. Plakat promujący ekspozycję zaprojektował Edmund Bartłomiejczyk (1885-1950), mistrz drzeworytu i nauczyciel Marii Werten. Polish Art Exhibition, prezentowana w Madison w stanie Wisconsin i czterdziestu innych miastach USA w latach 1933-1934, zyskała ponadtrzystutysięczną widownię. Pod wrażeniem był nawet słynny architekt Frank Lloyd Wright, który zaprosił artystkę do wygłoszenia wykładu w swojej posiadłości-kolonii artystów Taliesin w Spring Green.

Maria Werten i Pawilon Polski

Pawilon Polski na nowojorskiej wystawie światowej uroczyście otwarto 3 maja 1939 r. Prawie 11 tys. eksponatów prezentowało polską kulturę i sztukę, a także zaawansowanie technologiczne i przemysłowe II Rzeczypospolitej. Pokazano obrazy, sztandary, ceramikę, stroje i sztukę ludową, a także modele samolotów i pociągów według polskich projektów. 

Artystka była autorką katalogu Działu Sztuki obiektów z pawilonu, stworzonego w trudnej sytuacji likwidacji eskpozycji. Brała czyny udział w działaniach związanych z zabezpieczeniem zbiorów, które ze względu na trwającą wojnę nie mogły wrócić do Polski. W opisie prezentowanych prac pisała o polskiej sztuce ludowej, że należy do „najbogatszych i najoryginalniejszych w Europie”, a „polski kilim stał się tak popularny w Europie, że jego nazwa używana jest jako termin opisowy”.

Twórczość Marii Werten w zbiorach Muzeum Polskiego w Chicgao

Wybuch drugiej wojny światowej zatrzymał Marię Werten w USA, podobnie jak tysiące eksponatów z Pawilonu Polskiego. Kolekcja najcenniejszych prac polskich artystów z wystawy światowej została zakupiona w 1941 r. do otwartego w 1937 r. Chicago Muzeum Polskiego w Ameryce (MPA). Malarka już nie wróciła do kraju. W latach czterdziestych prowadziła zajęcia i wykłady w Chouinard Art Institute (obecnie California Institute of the Arts) w Los Angeles, szkoląc między innymi rysowników studia Walta Disneya. 

Kolekcja sztuki polskiej zgromadzona Marię Werten przez lata pobytu i działalności artystycznej w USA została w 1945 r. przekazana w depozyt Muzeum Polskiemu w Ameryce. W zaprojektowanych przez Marię Werten pocztówkach z chicagowskiej kolekcji, znajdujemy obrazy zaczerpnięte z rodzimych ludowych zwyczajów, jak kolędnicy, różne rodzaje zabawek, którymi na święta obdarowywano dzieci - być może jej własne projekty, a także motywy z kultury Dalekiego Wschodu. 

Według badaczki twórczości artystki, Moniki Nowak: „To było niemal 1600 obiektów [nie wszystkie przetrwały do dziś w MPA], w tym najliczniejszy ocalały zbiór prac Marii Werten (34 314)”, prace graficzne, rzeźbiarskie, polskich artystów, projekty studentów Akademii Sztuk Pięknych, wyroby sztuki ludowej, zabawki, prace dzieci. Wśród prac artystki znajdują się grafiki, w tym litografie, poza tym ilustracje, wzory ozdobnego papieru do pakowania, karty świąteczne i okolicznościowe, plakaty, projekty tapet, a także zabawki drewniane z fabryki „Gnom”, prawdopodobnie wykonane według projektu graficzki. Zbiór zawiera także listy Marii Werten, Ireny Piotrowskiej i Mieczysława Haimana (1888-1949) - organizatora i pierwszego kustosza Muzeum Polskiego w Ameryce. 

Maria Werten zmarła w 1949 r. i została pochowana na cmentarzu w Los Angeles.