Jassy, dzisiejsze rumuńskie Iași, to miasto-próg: między Lwowem a Mołdawią, między Rzecząpospolitą a światem naddunajskim, między Stambułem, Moskwą, Wiedniem i Paryżem. Polskie ślady są tu rozproszone, częściej niematerialne niż materialne. Niemniej kilka śladów obecności Polaków w mieście się zachowało.

Rok 1408: pierwsza wzmianka o mieście i kupcy lwowscy

Jednym z najmocniejszych polskich tropów jest sam początek pisanej historii miasta. Nazwa Jass pojawia się oficjalnie w dokumencie z 1408 roku, wydanym przez hospodara mołdawskiego Aleksandra Dobrego. Był to przywilej handlowy dla kupców lwowskich, określający warunki handlu z ziemiami tatarskimi i system opłat celnych na trasie łączącej Ruś Czerwoną, Lwów, Mołdawię i dalej obszary czarnomorskie. 

Kupcy lwowscy byli uczestnikami tego, jak byśmy mogli to dzisiaj powiedzieć, międzynarodowego obiegu towarów, w którym Mołdawia stanowiła przede wszystkim strefę tranzytową o dużym znaczeniu. Jassy jako komora celna i punkt wymiany należy więc czytać razem z Lwowem, Suczawą, Czerniowcami, Kamieńcem Podolskim i portami czarnomorskimi.

Oczywiście kupcy lwowscy byli mieszkańcami wieloetnicznego miasta Korony. Mogli być Rusinami, Ormianami, Niemcami, Żydami, Polakami lub ludźmi funkcjonującymi ponad późniejszymi podziałami narodowymi. Jednak z perspektywy historii polskiego dziedzictwa za granicą dokument z 1408 roku jest pokazuje, że Jassy od początku swojej udokumentowanej historii były wpisane w sieć kontaktów z obszarem Korony Polskiej.

Mołdawia i Polska: relacja starsza niż nowoczesne narody

Jednak relacje polsko-mołdawskie zaczęły się wcześniej. Już w 1387 roku hospodar mołdawski Piotr Muszat złożył we Lwowie hołd lenny Władysławowi Jagielle. Oznaczało to wejście Mołdawii

Od połowy XVI wieku, kiedy stolica Mołdawii została przeniesiona z Suczawy do Jass, miasto stało się miejscem, w którym przecinały się interesy polskie, osmańskie, kozackie, tatarskie, habsburskie i rosyjskie. Iași nie było „miastem rumuńskim” w dzisiejszym narodowym sensie, lecz stolicą księstwa działającego między imperiami.

W okresie od XV do początku XVIII wieku dokumenty mołdawskie i rumuńsko-słowiańskie przejmowały część słownictwa bezpośrednio z polszczyzny. W literaturze wskazuje się m.in. takie wyrazy jak „pan”, „złot”, „basta” czy czasownik wywodzony od „rokoszu”. Wiele z nich nie przetrwało dziewiętnastowiecznej reromanizacji języka rumuńskiego, ale są ważnym dowodem długiego kontaktu językowego. 

Dla Jass ma to znaczenie szczególne, ponieważ jako stolica Mołdawii miasto było miejscem działania kancelarii, dworu, elit duchownych i świeckich. Polskość nie była tu tylko kwestią przybyszów z północy. 

Pod koniec XVI wieku Jassy stały się jednym z głównych punktów rywalizacji o wpływy w Mołdawii. Szczególne znaczenie miała wyprawa Jana Zamoyskiego z 1595 roku i osadzenie na tronie mołdawskim Jeremiego Mohyły, czyli Ieremii Movilă. Artykuł Veniamina Ciobanu ujmuje ten moment bardzo trafnie: instalacja Jeremiego Movilă, wsparta przez Zamoyskiego, była rozwiązaniem politycznym korzystnym jednocześnie dla interesów polskich i osmańskich, bo utrzymywała równowagę w regionie i zapobiegała pełnemu podporządkowaniu Mołdawii jednej sile. 

To jedna z tych historii, które pokazują, że dawna Mołdawia nie była biernym terytorium między mocarstwami. Elity mołdawskie grały politycznie, zawierały sojusze, zmieniały patronów i próbowały ocalić autonomię. Polska interwencja w Jassach nie była więc prostym epizodem ekspansji. Była elementem większej gry o granice wpływów, w których Rzeczpospolita, Imperium Osmańskie, Chanat Krymski, Habsburgowie i miejscowe rody bojarskie próbowały jednocześnie zabezpieczyć swoje interesy.

To były też związki rodzinne. Rodzina Movilă czyli Mohyłów była powiązana z polsko-ruską magnaterią. Córki Jeremiego weszły w krąg rodów Potockich, Wiśniowieckich i Koreckich. Jassy jako stolica Mołdawii były także punktem styku elit prawosławnych, katolickich, polsko-litewskich, ruskich i mołdawskich.

W XVII wieku Jassy były miastem wieloetnicznym i wielowyznaniowym. Obok prawosławnych Mołdawian funkcjonowali tu Ormianie, Grecy, Żydzi, katolicy różnych języków, kupcy z południa i północy Europy. W źródłach katolickich z XVII wieku pojawiają się w Jassach m.in. Ormianie, Węgrzy, Polacy, Francuzi i Wenecjanie. 

Polacy pojawiali się tu w kilku rolach: jako kupcy, żołnierze, duchowni, dyplomaci, dworzanie, ludzie pogranicza. Ich obecność była płynna i często sezonowa. Właśnie dlatego polskie ślady w Jassach są mniej monumentalne niż w Bukowinie, ale bardzo interesujące historycznie.

Sobieski w Jassach - dwuznaczny polski epizod miasta

Najsilniej udokumentowany polski epizod w historii Jass wiąże się z wyprawą mołdawską Jana III Sobieskiego w 1686 roku. W rumuńskiej perspektywie jest to raczej epizod z dziejów Mołdawii jako państwa pogranicznego między Rzecząpospolitą, Portą Osmańską, chanatem krymskim i rosnącą presją habsburską. Sobieski planował wciągnąć Mołdawię i Wołoszczyznę w orbitę polityki Rzeczypospolitej, a zarazem myślał o wzmocnieniu pozycji dynastycznej własnego rodu

Latem 1686 roku król wkroczył do Mołdawii z dużą armią, liczoną na około 35 tysięcy ludzi. Do Jass wszedł 6/16 sierpnia 1686 roku, ta różnica wynika z używania różnych stylów kalendarzowych. Przyjął go metropolita Dosoftei, lecz hospodar Konstantyn Kantemir nie przyłączył się do Polaków. Wycofał się z miasta wraz z częścią elit, kalkulując nie w kategoriach prostego wyboru między „chrześcijańskim wyzwoleniem” a „osmańską zależnością”, lecz w logice przetrwania małego księstwa zagrożonego tatarską zemstą. W tej perspektywie Kantemir nie jest biernym przeciwnikiem Sobieskiego, ale władcą, który rozumie, że polska armia może odejść, natomiast Tatarzy z Bugeaku pozostaną realnym i bliskim zagrożeniem.

W sierpniu i wrześniu 1686 roku w Jassach pozostawiono polski garnizon około tysiąca żołnierzy pod dowództwem Jana Fryderyka Koszkiela. Jego zadaniem było gromadzenie zaopatrzenia oraz fortyfikowanie dworu hospodarskiego i trzech dużych monasterów. Do prac miał zostać zaangażowany inżynier wojskowy Gourneuille, którego nazwisko wiąże się też z planem miasta. 

Projekt ufortyfikowania Jass nie został zrealizowany. 15 września 1686 roku w mieście wybuchł wielki pożar, który zniszczył zapasy wojskowe. Dwa dni później rada wojenna uznała, że utrzymanie miasta wymagałoby ogromnych nakładów: dodatkowych robotników, czasu i sprzętu. Planowano m.in. fosy, palisady i rozmieszczenie dział, ale prace przerwano. 

Dla polskiej tradycji Sobieski łatwo staje się bohaterem antytureckim, przeniesionym z Wiednia na południowo-wschodnie pogranicze Europy. Dla Mołdawii jego obecność oznaczała jednak także przemarsz wielkiej armii, próbę politycznego podporządkowania kraju, czasową okupację Jass, pożary, grabieże i ryzyko odwetu. Działania wojenne z lat 1685–1691 przyniosły Mołdawii poważne straty ludzkie i gospodarcze Jedna z syntez wojskowych ujmuje to wręcz jako ruinę kraju od Czerniowiec po Fălciu.

Jednym z najcenniejszych materialnych śladów tej obecności jest wspomniany plan miasta z 1686 roku, związany z wyprawą Sobieskiego. Według ustaleń historyka Laurențiu Rădvana jest to najstarszy znany plan Jass, a zarazem jeden z najwcześniejszych planów miejskich z obszaru dawnych księstw rumuńskich. 

Na planie zaznaczono najważniejsze punkty ówczesnego miasta: cerkiew św. Mikołaja Domnesc, zespół Golia, monaster Trzech Hierarchów, Biserica Albă oraz drewniany kościół katolicki. Jednym z efektów polskiej operacji wojskowej było powstania dokumentu kartograficznego, który dziś ma historyczną i urbanistyczną.

Monaster Trzech Hierarchów, czyli Mănăstirea Sfinții Trei Ierarhi, jest jednym z najważniejszych zabytków Jass. Ufundowany przez hospodara Bazylego Lupula, został ukończony i konsekrowany w 1639 roku. To dzieło o wyjątkowej dekoracji kamiennej, łączące lokalną tradycję mołdawską z elementami orientalnymi, renesansowymi i barokizującymi. W klasztorze znajdowały się groby ważnych postaci historii Mołdawii i Rumunii, m.in. Bazylego Lupula, Dymitra Kantemira i Aleksandra Jana Cuzy. 

Polski ślad w tym miejscu jest jednak niekomfortowy. Zespół Trzech Hierarchów ucierpiał w czasie działań wojsk polskich Sobieskiego w latach 1686–1687. Wskazuje się także na pożary innych ważnych zespołów, m.in. Golia i metropolii. To kolejny znak, że dominująca w naszej narracji opoawieść o Sobieskim - heroiczna, wiedeńska, antyosmańska. W Jassach oznaczała także przemoc wojenną wobec miasta 

Wyprawa Sobieskiego miała także wymiar osobowy i intelektualny. Rumuński historyk Michał Wasiucionek przypomina, że Jan III Sobieski utrzymywał kontakty z mołdawskimi elitami, w tym z kronikarzem Mironem Costinem. Costin dedykował królowi dwa dzieła, a po schwytaniu w czasie działań wojennych był traktowany przez Polaków raczej jako ważny gość niż zwykły jeniec.

Drugą ważną postacią był metropolita Dosoftei. W czasie kampanii 1686 roku przyjął Sobieskiego w Jassach, a później opuścił Mołdawię razem z królem, zabierając archiwum, skarbiec oraz relikwie św. Jana Nowego. Relikwie wróciły do Suczawy dopiero w 1783 roku. 

Pokój w Jassach i polska katastrofa polityczna

W styczniu 1792 roku w Jassach podpisano traktat kończący wojnę rosyjsko-turecką. Dla historii Polski miało to ogromne konsekwencje: Rosja mogła przenieść uwagę i siły z frontu południowego na sprawy Rzeczypospolitej. Wkrótce nastąpiła interwencja przeciwko reformom Konstytucji 3 maja i wsparcie konfederacji targowickiej. 

Jassy były więc jednym z miejsc, gdzie zamknęła się pewna faza polityki imperialnej na południowym wschodzie Europy i otworzyła droga do kolejnego aktu rozbiorowego dramatu Rzeczypospolitej. 

Po powstaniu listopadowym Jassy weszły w orbitę działań Wielkiej Emigracji. Księstwa rumuńskie czyli Mołdawia i Wołoszczyzna znajdowały się pod zwierzchnictwem osmańskim, ale zarazem pod silną presją rosyjską. To czyniło je ważnym obszarem dla polskiej dyplomacji emigracyjnej, zarówno monarchistycznej, skupionej wokół księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, jak i demokratycznej.

Rumuńska badaczka Ela Cosma podkreśla, że przed rewolucją 1848–1849 księstwa rumuńskie gościły znaczną liczbę Polaków związanych z różnymi nurtami Wielkiej Emigracji. Agenci Czartoryskiego i Michała Czajkowskiego kontaktowali się z rumuńskim ruchem narodowym, a polscy demokraci w Mołdawii przygotowywali działania wymierzone w sąsiednią Galicję. W 1842 roku w rejonie Grozești/Oituz powstał Legion Południowy Polski, a polskie działania w Mołdawii i Wołoszczyźnie były częścią szerszej koncepcji rewolucji europejskiej. Jassy były jednym z punktów tej sieci. Jassy obok Belgradu, Bukaresztu i Stambułu to miejsce działalności agentów politycznych Czartoryskiego. 

Polacy w Jassach w XIX i XX wieku. Miasto tranzytu i asymilacji 

W XIX i XX wieku Jassy nie były zwartym ośrodkiem polskim, w jakim można mówić o polskich wsiach Bukowiny - Nowym Sołońcu, Pleszy czy Pojanie Mikuli. W tym ważnym centrum administracyjnym, akademickim, artystycznym i komunikacyjnym polska obecność miała charakter bardziej falowy. Raz jako polityczna konspiracja Wielkiej Emigracji, raz jako działalność artystów i architektów albo ślad wojennego uchodźstwa po 1939 roku.

W Jassach obecność Polaków miała inny charakter: była bardziej miejska, punktowa, ruchoma i silniej związana z polityką, migracją, edukacją, pracą zawodową oraz asymilacją. To nie była Polonia rozumiana jako jedna wyraźnie widoczna grupa, lecz raczej kilka nakładających się środowisk: emigranci polityczni, emisariusze, wojskowi, uchodźcy, rodziny osiadłe w mieście, specjaliści, artyści.

W pierwszej połowie XIX wieku Jassy pojawiły się na mapie polskiej polityki emigracyjnej przede wszystkim jako część Księstw Naddunajskich. Po powstaniu listopadowym Mołdawia i Wołoszczyzna, pozostające pod zwierzchnictwem osmańskim, ale zarazem pod silną presją rosyjską, stały się dla polskich środowisk emigracyjnych przestrzenią szczególnego zainteresowania. Nie chodziło o osadnictwo, lecz o możliwość działania politycznego na styku imperiów. W tym obszarze aktywni byli zarówno ludzie związani z obozem Adama Jerzego Czartoryskiego, jak i polscy demokraci, dla których Księstwa Rumuńskie mogły stać się zapleczem przyszłych działań antyrosyjskich i antyaustriackich. Ela Cosma podkreśla, że w latach 1833–1849 w księstwach działała znacząca grupa polskich emigrantów politycznych, związanych z obiema głównymi orientacjami Wielkiej Emigracji.

Jako dawna stolica Mołdawii, ośrodek administracyjny i dyplomatyczny, dawały dostęp do miejscowych elit, konsulatów, tras komunikacyjnych i informacji. Można było stąd obserwować sytuację w Mołdawii, myśleć o granicy galicyjskiej, utrzymywać kontakty z Bukowiną, Galaczem, Bukaresztem i Stambułem. Polacy pojawiali się więc w Jassach częściej jako ludzie politycznych projektów niż jako ustabilizowana miejska mniejszość.

Ten charakter obecności szczególnie dobrze widać w czasie powstania styczniowego. Terytorium Rumunii było wtedy traktowane przez polskie władze powstańcze jako zaplecze dla działań wojskowych, Przebiegały tam trasy przerzutu broni i amunicji, przebywali ochotnicy i żołnierze, którym nie udało się przedostać na teren walk, a w imieniu Rządu Narodowego działał komisarz Michał Mrozowicki. Jego dokumenty pokazują, że Jassy były jednym z realnych punktów tej siatki. Akty komisarza podpisywano w Jassach, tam wzywano współpracowników do rozliczeń, a w organizacji narodowej w Księstwach Naddunajskich przewidywano agentów m.in. w Galaczu, Jassach i Michałenach.

W drugiej połowie XIX wieku obecność polska w Jassach staje się mniej spektakularna, ale bardziej społeczna. Po zakończeniu wielkich fal emigracyjno-konspiracyjnych miasto przyciągało pojedyncze osoby i rodziny z obszaru Galicji, Bukowiny, dawnej Rzeczypospolitej i szerzej rozumianej Europy Środkowo-Wschodniej. Byli to ludzie często wielojęzyczni, funkcjonujący między polszczyzną, niemczyzną, rumuńskim, rosyjskim i francuskim. Część z nich utrzymywała polski język w rodzinie i praktykach religijnych, część asymilowała się w środowisku rumuńskim albo niemieckojęzycznym. Dlatego polskość Jass rzadko ma w tym czasie formę wyraźnie narodowej instytucji. 

Ważne jest też to, że Jassy były miastem wieloetnicznym. W końcu XIX i na początku XX wieku działały tu silne środowiska rumuńskie, żydowskie, ormiańskie, greckie, niemieckie, rosyjskie i inne. Polacy stanowili w tej strukturze grupę niewielką. Według danych przywoływanych w rumuńskich opracowaniach, w spisie z 1930 roku Jassy miały 102 872 mieszkańców; ponad 68 tysięcy stanowili Rumuni, ponad 35 tysięcy Żydzi, a Polaków było około 500. 

Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło jeszcze jeden kontekst jakimi były bliskie relacje polityczne Polski i Rumunii. Sojusz polsko-rumuński nie oznaczał automatycznie wzrostu liczby Polaków w Jassach, ale wzmacniał znaczenie Rumunii w polskiej wyobraźni strategicznej. Dla Polaków był to kraj sojuszniczy, sąsiad przez granicę z Bukowiną i Pokuciem, przestrzeń tranzytu na południe Europy. Jassy, jako ważny ośrodek Mołdawii, pozostawały częścią tego zaplecza komunikacyjnego i politycznego, choć centrum polskiej dyplomacji mieściło się oczywiście w Bukareszcie.

Rok 1939 zmienił tę sytuację gwałtownie. Po klęsce wrześniowej Rumunia stała się jednym z głównych kierunków ucieczki polskich żołnierzy, urzędników, cywilów i przedstawicieli aparatu państwowego. Przez granicę przeszły dziesiątki tysięcy Polaków; część została internowana, część próbowała przedostać się do Francji, na Bliski Wschód lub do struktur odtwarzanego Wojska Polskiego. W tym kontekście Jassy pojawiają się jako jedno z miejsc pobytu polskich uchodźców.

Dla historii Polaków w Jassach epizod 1939 roku jest ważny, bo wprowadza do miasta inną grupę niż wcześniejsi emigranci polityczni czy rodziny osiadłe. To już nie są ludzie działający w romantycznej konspiracji ani miejska wspólnota, lecz uchodźcy. Ich obecność była często tymczasowa, ale intensywna. 

Po II wojnie światowej polska obecność w Jassach stała się mniej widoczna. W realiach komunistycznej Rumunii życie mniejszości narodowych zostało podporządkowane państwowej kontroli, a główne skupiska Polaków pozostawały na Bukowinie. Jassy zachowały znaczenie raczej jako miasto edukacyjne, administracyjne i akademickie niż jako centrum polskiej mniejszości. Polskość miejska prawdopodobnie ulegała dalszej asymilacji: część rodzin zachowywała pamięć pochodzenia, część przechodziła w rumuńskojęzyczne życie społeczne, część traciła wyraźną identyfikację narodową.

Dopiero po 1989 roku obecność polska w Jassach ponownie zaczęła przyjmować bardziej zorganizowane formy. Związek Polaków w Rumunii „Dom Polski” obejmuje nie tylko zwarte społeczności bukowińskie, lecz także Polaków rozproszonych w dużych miastach, w tym w Jassach. Organizacja deklaruje jako cele pielęgnowanie tradycji, naukę języka polskiego, utrzymywanie więzi z Polską i opiekę nad polskimi społecznościami w Rumunii.

Drugim filarem stała się obecność akademicka. Na Uniwersytecie im. Aleksandra Jana Cuzy działa lektorat języka polskiego przy Katedrze Slawistyki „Petru Caraman”. Sama katedra podaje, że lektorat ma około trzydziestu lat historii i jest aktywną częścią życia uniwersyteckiego. 

Dlatego obecność Polaków w Jassach w XIX i XX wieku najlepiej opisać jako historię zmiennych form obecności. W XIX wieku dominują emisariusze, uchodźcy polityczni, powstańcze projekty i jednostkowe osiedlenia. W końcu XIX i na początku XX wieku widać niewielką, rozproszoną społeczność miejską, funkcjonującą w wielojęzycznej tkance miasta. W 1939 roku Jassy stają się jednym z punktów polskiego wojennego uchodźstwa. Po 1945 roku polskość słabnie jako widoczna struktura społeczna, ale po 1989 roku wraca w formie stowarzyszeniowej i akademickiej.

Po polskiej obecności zostały nieliczne, ale znaczące w przestrzeni miasta ślady. 

Widok Jass z 1842 roku

Jednym z najciekawszych polskich śladów w Jassach jest płótno Ludovica Stawskiego O vedere a Iașilor la 1842, czyli Widok Jass w 1842 roku, przechowywane w Muzeum de Artă Iași, działającym w strukturze Complexul Muzeal Național „Moldova” w Pałacu Kultury w Jassach. Ludwik / Ludovic Stawski urodfził się prawdopodobnie w 1806 roku i prawdopodobnie we Lwowie, zmarł w 1896 w Jassach. Artysta pojawił się w Jassach najprawdopodobniej w czasie rosyjskiej administracji wojskowej w Mołdawii. Najważniejszym dziełem Stawskiego pozostaje Widok Jass w 1842 roku. Płótno trafiło do publicznych zbiorów jako część daru Iancu Codrescu z 1880 roku.

Ślady na cmentarzu

Jednym z najbardziej wymownych polskich śladów na cmentarzu Eternitatea w Jassach jest nagrobek rodziny Kapuścińskich. Nagrobek ma formę wysokiego, czterobocznego monumentu z marmuru, ustawionego na stopniowanej podstawie i zwieńczonego prostym krzyżem łacińskim. Na poszczególnych ścianach umieszczono owalne fotografie nagrobne w ceramicznych medalionach, ujęte w ozdobne, roślinno-ornamentalne obramienia. 

Dwie inskryupcje upamiętniają Jana Kapuścińskiego (1815-1890) oraz Celię z Remeliów Kapiścińską (1831-1901) o zapewne ich córkę Idę Kapuścińską (zm. 1890). Obok napisów znajdują się owalne fotografie - mężczyzny w wieku dojrzałym, z wąsami, ubranego w ciemny strój z muszką pod szyją. Całośc domyka napis PO CIĘŻKIEM I PEŁNEM TROSK / ŻYCIU ZŁĄCZYŁA SIĘ ZNOWU Z / KOCHANYM, NIEZAPOMNIANYM MAŁŻONKIEM // oraz TU SPOCZYWA / ANIELSKIEJ DOBROCI / LECZ NIESZCZĘŚLIWA / IDA ZGASŁA W KWIECIE WIEKU 15 VII 1894 //.

Obok monumentu widoczne są także późniejsze inskrypcje, m.in. rodziny Strasshofer oraz Ștefănescu. Ich obecność wymaga dalszej weryfikacji, ale może wskazywać na późniejsze użytkowanie rodzinnego miejsca pochówku przez osoby spokrewnione, skoligacone/ 

Na cmentarzu zachowany jest również pomnik Jana de Bogusza z Ziemblic, z polskojęzyuczną inskrypcją i charakterystycznym szlacheckim zapisem nazwiska. To ślad galicyjsko-polskiego świata, przeniesiony na mołdawską nekropolię. Podwójne datowanie według kalendarza juliańskiego i gregoriańskiego pokazuje przy tym, że zmarły funkcjonował w przestrzeni pogranicza 

Z kolei nagrobek Anny Gałęzowskiej komplikuje obraz. Polskie nazwisko zostało zapisane w niemieckojęzycznej inskrypcji. Ten przypadek dobrze oddaje społeczną rzeczywistość Jass. Miasto było nie tylko rumuńskie i mołdawskie, lecz także katolickie, żydowskie, ormiańskie, niemieckojęzyczne, galicyjskie i postpolskie. Jakie były związki Anny Gałęzowskiej z Polska i na ile Polką się czuła dzisiaj trudno nam stwierdzić. Napis jest niemiecki, nazwisko polskobrzmiące, miejsce wielonarodowe.

Rzeźby Włodzimierza Hegla 

Przed fasadą Teatru Narodowego w Jassach stoi pomnik Vasile Alecsandriego poety, dramaturga, folklorysty, dyplomaty i jednej z centralnych postaci rumuńskiego odrodzenia w XIX wieku. Nie upamiętnia Polaka, lecz został wykonany przez artystę o polsko-niemieckim pochodzeniu, Włodzimierza Hegla, rzeźbiarza urodzonego w Warszawie, który na przełomie XIX i XX wieku stał się jedną z ważnych postaci rumuńskiej rzeźby publicznej. 

Hegel nie przedstawił Alecsandriego jako wodza ani patetycznego bohatera narodowego. Figura jest stojąca, statyczna, skupiona. Pisarz ubrany jest w redingotę; w prawej ręce trzyma książkę, lewą dłoń opiera przy brodzie. Przez prawe ramię przerzucona jest ciężka materia płaszcza, spływająca ku podstawie figury. Ten układ tworzy obraz człowieka myśli, ale myśli oficjalnej, już zmonumentalizowanej. Alecsandri zostaje pokazany jako autor, którego literatura przeszła w instytucję pamięci narodowej. Znaczenie pomnika wzmacnia jego lokalizacja. Monument ustawiono przed Teatrem Narodowym, nieprzypadkowo: Alecsandri był związany z rozwojem teatru rumuńskiego i pełnił funkcję pierwszego dyrektora teatru w Jassach. W 1956 roku teatr otrzymał jego imię. 

Na cokole umieszczono dwa reliefy brązowe. Źródła rumuńskie identyfikują je jako sceny odnoszące się do Peneș Curcanul i Juny Rodiki, czyli bohaterów literackiego świata Alecsandriego. Na jednej z płyt pojawia się scena o charakterze ludowym, z młodą kobietą i postaciami wiejskimi; na drugiej - scena zbiorowa, związana z postacią żołnierza i pamięcią wojny o niepodległość. Hegel dopowiada w ten sposób, kim Alecsandri był dla rumuńskiej kultury: nie tylko autorem tekstów, ale producentem wyobrażeń zbiorowycho ludzie, ojczyźnie, żołnierzu, pieśni i teatrze. 

Włodzimierz Hegel wywodził się z warszawskiej tradycji rzeźbiarskiej, ale jego najważniejsze realizacje weszły do kanonu rumuńskiej sztuki pomnikowej. W Jassach wykonał nie tylko pomnik Alecsandriego, ale wcześniej także pomnik kronikarza Mirona Costina. Pomnik nie upamiętnia Polaka, lecz mołdawskiego kronikarza, który sam był głęboko związany z kulturą polsko-litewską.

Miron Costin należał do najwybitniejszych intelektualistów siedemnastowiecznej Mołdawii. Był kronikarzem, politykiem, dyplomatą i człowiekiem pogranicza kulturowego. Jego związek z Rzecząpospolitą nie był epizodyczny: młodość spędził w środowisku polsko-litewskim, kształcił się w Barze i Kamieńcu Podolskim, a po powrocie do Mołdawii pozostawał związany z orientacją propolską na dworze hospodarskim. Pisał także po polsku. Do jego polskojęzycznych utworów należą Chronika ziem Moldawskich y Multanskich, znana w rumuńskiej tradycji jako Cronica țărilor Moldovei și Munteniei lub Cronica polonă, oraz poemat Historyja polskimi rytmami o Wołoskiej Ziemi i Moltańskiej, napisany w 1684 roku i dedykowany Janowi III Sobieskiemu. W zbiorach polskich zachowała się również XVII-wieczna kopia poematu pod tytułem Kanclerza Mołdawskiego Mirona Kostyna Opisanie Ziemi Mołdawskiej wierszem. W tym sensie Costin jest postacią szczególnie ważną dla poloników: nie był Polakiem, lecz jednym z tych mołdawskich autorów, dla których polszczyzna była narzędziem dyplomacji, historiografii i europejskiej komunikacji politycznej.

Właśnie ten kontekst tłumaczy obecność reliefu z podpisem Miron Costin cetind la curtea lui Joan III. Hegel przedstawił Costina jako autora odczytującego swoje dzieło na dworze polskiego króla. Scena nie jest dekoracyjnym epizodem, ale wizualnym streszczeniem polsko-mołdawskiej wymiany intelektualnej. Costin nie zostaje pokazany wyłącznie jako rumuński / mołdawski kronikarz, lecz jako pisarz funkcjonujący w przestrzeni dyplomatycznej, literackiej i politycznej łączącej Jassy z Rzecząpospolitą.

Drugi relief Arestarea lui Miron Costin. Decembrie 1691 przesuwa akcent w stronę tragicznego finału biografii. Zestawienie obu scen jest bardzo mocne: z jednej strony kronikarz jako człowiek słowa, obecny na dworze Jana III, z drugiej polityczny podejrzany, zatrzymany i skazany na śmierć. Pomnik nie opowiada więc wyłącznie o chwale pisarza. Pokazuje napięcie między wiedzą, władzą i przemocą polityczną.

Sama figura Costina została ujęta w konwencji historyzującego portretu onumentalnego. Kronikarz stoi w stroju bojarskim, w długim płaszczu podbitym futrem, z nakryciem głowy i brodą. W prawej ręce trzyma pióro, w lewej zwój lub rękopis. U jego stóp widoczna jest księga. Hegel nie przedstawia go jako wojownika ani urzędnika, lecz jako autora - człowieka pisma, pamięci i interpretacji dziejów. W rzeźbie szczególnie istotne są detale: pióro, zwój, księga, futrzany płaszcz. Tworzą one ikonografię kronikarza jako tego, który nadaje historii formę.

Pomnik powstał z inicjatywy środowiska rumuńskich elit skupionych wokół Towarzystwa „Miron Costin”. Wśród członków komitetu byli m.in. Mihail Kogălniceanu, Alexandru Odobescu, Vasile Alecsandri, Nicolae Gane, Vasile Pogor, Titu Maiorescu, B.P. Hasdeu i V.A. Urechia. Inskrypcja na tablicy w formie otwartej księgi dokumentuje publiczną subskrypcję, udział króla Karola I i królowej Elżbiety oraz złożenie szczątków kronikarza pod pomnikiem. Kości Costina zostały złożone u podstawy monumentu 12 czerwca 1888 roku, a uroczyste odsłonięcie nastąpiło 18/30 września 1888 roku. 

Nie jest to „polski pomnik” w sensie tematu, ale jest to obiekt, w którym polskość pojawia się jako składnik rumuńskiej pamięci narodowej. Hegel - artysta warszawski pracujący dla Rumunii - tworzy monument mołdawskiego kronikarza, którego jednym z najważniejszych punktów odniesienia był dwór Jana III Sobieskiego i język polski. To bardzo gęsty przypadek transferu kulturowego: polski rzeźbiarz, rumuński projekt narodowy, mołdawski kronikarz, polski król i siedemnastowieczna historia pogranicza.

Pałac Kultury i polski architekt

Pałac Kultury to kolejny powiązany z Polska ślad w Jassach. Obiekt, przy którego opracowaniu uczestniczył architekt polskiego pochodzenia. Autorem zasadniczego projektu był Ion D. Berindei, jeden z najważniejszych rumuńskich architektów początku XX wieku, wykształcony w paryskiej École des Beaux-Arts. Źródła rumuńskie wskazują jednak, że przy projekcie współpracował z Ziegfriedem (Siegfriedem) Kofszynskim, architektem pochodzący ze Lwowa, związanym z rumuńskim środowiskiem architektonicznym.

W dostępnych wzmiankach mowa jest raczej o udziale Kofszynskiego w opracowaniu detalu architektonicznego, a ten w przypadku Pałacu Kultury obejmuje zarówno partie zewnętrzne, jak i reprezentacyjne wnętrza: ostrołukowe arkady, maswerkowe balustrady, kapitele, obramienia, dekorację heraldyczną, ornamentalne zworniki i neogotycką plastykę architektoniczną. Dokąd jednak nie zostaną odnalezione rysunki projektowe lub archiwalne potwierdzenia możemy mówić o jego udziale a nie o autorstwie określonych partii gmachu.

Działający między Lwowem, Wiedniem, Bukaresztem, Sinaia, Konstancą i Jassami. Kofszynski nie był autorem pałacu, ale według dostępnych źródeł uczestniczył w jego opracowaniu na poziomie detalu - a właśnie detal w tym gmachu decyduje o jego wizualnej sile.

Ciprian Porumbescu w parku Copou

Popiersie Cipriana Porumbescu w parku Copou w Jassach należy do tych poloników, które łatwo przeoczyć, jeżeli szuka się wyłącznie polskich nazwisk wprost wpisanych w przestrzeń miasta. Na cokole widnieje rumuńska forma nazwiska: Ciprian Porumbescu. Dopiero biografia kompozytora otwiera głębszy kontekst. Porumbescu, w polskim obiegu identyfikowany również jako Cyprian Gołębiowski / Gołęmbiowski, pochodził z rodziny o polskich korzeniach, ale jego twórczość i recepcja należą do centrum rumuńskiej kultury narodowej.

Sama forma pomnika jest powściągliwa. Brązowe popiersie przedstawia kompozytora frontalnie, z lekko uniesioną głową, w marynarce i muszce. Nie ma tu teatralnego patosu ani rozbudowanej symboliki muzycznej. Tę funkcję przejmuje dopiero otoczenie: ustawiona obok ławka-partytura z Baladą Porumbescu przesuwa akcent z samej biografii na dzieło. W parku, który działa jak świecki panteon rumuńskiej kultury, Porumbescu jest obecny przede wszystkim jako kompozytor - autor muzyki zdolnej przekraczać lokalne i narodowe granice.

Galicyjsko-żydowski wymiar Jassy

W XIX wieku Jassy stały się jednym z najważniejszych ośrodków żydowskich w Europie Wschodniej. Źródła wskazują na znaczny napływ Żydów z obszarów rosyjskich i galicyjskich. Pod koniec XIX wieku społeczność żydowska stanowiła bardzo dużą część mieszkańców miasta. 

Galicja nie oznacza automatycznie polskości etnicznej. Żydzi galicyjscy funkcjonowali w świecie wielojęzycznym: jidysz, niemieckim, polskim, hebrajskim, czasem ukraińskim lub rumuńskim. Ale z perspektywy historii polskich ziem i polsko-rumuńskich kontaktów migracyjnych jest to warstwa nie do pominięcia.

Szczególny epizod wiąże się z Naftalim Hercem Imberem, urodzonym w Złoczowie w Galicji autorem tekstu, z którego wyrosła późniejsza Hatikwa. Pierwsza wersja poematu mogła powstać w 1877 roku właśnie podczas pobytu Imbera w Jassach. To ślad galicyjski, austro-węgierski, żydowski, postpolski i środkowoeuropejski. Nie jest śladem polskim, ale przez związek z polskim kontekstem wart jest odnotowania.

Jassy pokazują polską obecność nie jako zamkniętą historię jednej mniejszości, lecz jako splot relacji: handlowych, politycznych, wojskowych, językowych, artystycznych i rodzinnych. To polskość często pośrednia, przechwycona przez inne języki i pamięci, czasem widoczna wprost, częściej ukryta w biografiach, inskrypcjach, planach miasta, dziełach sztuki i cmentarnych nazwiskach. Właśnie dlatego Jassy są tak ważne dla myślenia o polonikach: przypominają, że dziedzictwo za granicą nie zawsze ma postać jednoznacznego polskiego śladu. Bywa raczej zapisem długiego sąsiedztwa, wymiany i napięć na pograniczu Europy Środkowo-Wschodniej i naddunajskiej.