Amerykańska kultura pamięci częstokroć wiąże się ze zwyczajnymi, użytkowymi przestrzeniami. Pułaski, jako postać osadzona w micie założycielskim Stanów Zjednoczonych, stał się często przywoływanym patronem. Jego nazwisko komponuje się z topografią równie dobrze jak z podniosłością rocznic ważnych wydarzeń historycznych. Oto przegląd najważniejszych śladów Pułaskiego w amerykańskim pejzażu przestrzennym – z naciskiem na architekturę, inżynierię i topografię.

Pomniki i materialne miejsca pamięci

Pomnik i… faktyczny grób Pułaskiego? (Savannah, Georgia)

Savannah to miasto bogate w pomniki, obeliski, place i osie widokowe. Stanowią one istotny komponent charakteru miejscowości. Pulaski Monument znajdujący się przy Monterey Square należy do najważniejszych obiektów, ale jego historia jest bardziej zawiła, niż mogłoby się początkowo wydawać. Kazimierz Pułaski zmarł 11 października 1779 roku w wyniku ran odniesionych podczas oblężenia Savannah dwa dni wcześniej. Przez długie lata sądzono, że został pochowany w morzu, jednak późniejsze dowody wskazywały na… potajemny pogrzeb na plantacji w pobliżu Savannah.

W XIX wieku odnalezione szczątki, które część badaczy wiązała z osobą Pułaskiego, przeniesiono do fundamentów pomnika w latach 1853–1854. Istnieją więc wyraźne tropy wskazujące na fizyczną obecność ciała Pulaskiego pod pomnikiem, które zostały częściowo uprawdopodobnione przez współczesne badania. Rzadko się zdarza, by XIX-wieczny monument w centrum miasta stał się w XXI wieku „miejscem pracy” genetyków i antropologów. Obelisk nie tylko przypomina, ale z dużym prawdopodobieństwem – w sensie dosłownym – przechowuje materiał, który dał się poddać nowoczesnej weryfikacji.

Brigadier General Casimir Pulaski Statue, Washington DC (Waszyngton, przy Pennsylvania Avenue)

Waszyngton jest miastem pełnym rzeźb. Warto zwrócić uwagę na specyficzny charakter topografii pamięci w stolicy federalnej. Pomniki nie stoją tu „gdziekolwiek”. Są wpięte w sieć osi, placów, reprezentacyjnych tras oraz innych większych obiektów.

W mieście znajduje się konny pomnik Pułaskiego, odsłonięty 11 maja 1910 r. Niektóre źródła podają, że uroczystość odbyła się z udziałem prezydenta Williama Howarda Tafta. 11 maja 1910 roku to dzień, gdy w Waszyngtonie dedykowano nie tylko upamiętnienie Pułaskiego. Uroczystości tego dnia wiązano szerzej z polsko-amerykańskim środowiskiem i widocznym udziałem Polonii. Pomnik w tym sensie jest więc nie tylko rzeźbą, ale też artefaktem historii społecznej imigracji.

Fort Pulaski National Monument (Georgia)

Fort Pulaski na Cockspur Island budowano od 1829 r. przez kilkanaście lat – jako element wielkiego amerykańskiego programu nadbrzeżnych fortyfikacji po wojnie 1812 roku. To klasyczna, ceglana monumentalna architektura militarna XIX wieku: masywny charakter, regularna geometria zdające się zdradzać przekonanie, że „mur zniesie wszystko”. Rzeczywistość to zweryfikowała. W 1862 r. ostrzał z dział gwintowanych pokazał, że ceglane fortyfikacje tego typu nie są już tak odporne jak

mogło się to wcześniej wydawać. Z tego powodu Fort Pulaski uchodzi za jedno z miejsc, w których widać wyraźnie zmianę myślenia w technice wojennej. Wzniesienie fortu wymagało ogromnej skali pracy i materiału (18 lat budowy i wykorzystanie ogromnych ilości surowców), a sam ostrzał z kwietnia 1862 r. był na tyle skuteczny, że w uproszczeniu podważył wiarę w skuteczność takich konstrukcji.

Pomnik w Patterson Park (Baltimore)

Warto wspomnieć także o Baltimore, gdzie w Patterson Park znajduje się kolejne upamiętnienie Kazimierza Pułaskiego. Ten typ obecności jest zresztą bardzo amerykański: bohater nie funkcjonuje wyłącznie w jednym symbolicznym „centrum”, lecz powraca w różnych miastach i lokalnych porządkach pamięci. Monument w Baltimore nie należy może do najbardziej rozpoznawalnych realizacji związanych z Pułaskim w skali całego kraju, ale dobrze pokazuje, jak trwałe okazało się jego miejsce w amerykańskiej wyobraźni historycznej.

Pomnik ma formę wielkiej, surowej ramy z jasnego betonu, która przypomina monumentalny portal. W jej wnętrzu osadzona jest ciemna, metalowa tablica z wizerunkiem Pułaskiego pędzącego na koniu. Całość wygląda, jakby dynamiczna scena walki została „oprawiona” w ciężką, nowoczesną konstrukcję, co zdecydowanie odróżnia ten monument od tradycyjnych rzeźb na postumentach.

Infrastruktura

Pulaski Skyway (New Jersey)

Pulaski Skyway to jeden z tych obiektów, które potrafią zadziałać na wyobraźnię nawet u osób niezainteresowanych inżynierią czy historią. Estakada przerzucona nad krajobrazem przemysłowym i mokradłami Meadowlands, łączy miejscowości Newark i Jersey City. Od lat 30. XX wieku jest częścią trasy US 1/9. Ma 3,5 mili czyli około 5,6 km długości. Do ruchu została oddana jesienią 1932 roku.

Można odnieść wrażenie, że Pulaski Skyway (mimo niespełna stu lat istnienia) zdążył już przejść kilka różnych etapów historii: od międzywojennego postępu, przez powojenne natężenie ruchu, aż po współczesne starcie z problemem „funkcjonalnej przestarzałości” leciwych konstrukcji. Obiekt wpisano do rejestrów ochrony dziedzictwa (National Register of Historic Places) w 2005 roku. Ten zabytek infrastruktury jest jednocześnie żywym organem miasta.

Pulaski Bridge (Nowy Jork)

Nowojorski most Pułaskiego nad Newtown Creek (styk dzielnic Brooklyn i Queens) to przykład infrastruktury, która musi pogodzić dwa światy: drogowy i wodny. Konstrukcyjnie jest to most zwodzony, utrzymywany przez New York City Department of Transportation. Obiekt został otwarty we wrześniu 1954 r. W latach 90. przeszedł istotną modernizację, zakończoną w 1994 roku. Co ciekawe w opisach tej konstrukcji podkreśla się jej zakorzenienie w okolicy Greenpoint, tradycyjnie kojarzonej z polską diasporą.

Jednostki administracyjne i miejscowości

Nazwisko Pulaski bywa w USA wykorzystywane nie tylko jako patronat dla obiektów. Od wielkiego Polaka nazywane są także miejscowości i większe obszary administracyjne. Najbardziej uderzające jest to, że hrabstwa o nazwie Pulaski istnieją w kilku stanach: Arkansas, Georgii, Illinois, Indianie, Kentucky, Missouri i Wirginii. W praktyce oznacza to siedem różnych Pulaskich na mapie – z własnymi stolicami hrabstw, budżetami, sądami, rejestrami gruntów i historiami lokalnymi.

To zjawisko ma swoją topograficzną konsekwencję: nazwisko bohatera staje się punktem orientacyjnym w geograficznej wyobraźni mieszkańców. Hrabstwo to nie pomnik, który można obejść dookoła. To obszar realnie istniejący i promieniujący na codzienność, nawet jeśli jego nazwa funkcjonuje głównie na poziomie symbolicznym. Miast o nazwie Pulaski jest w USA znacznie więcej.

Poza hrabstwami, nazwisko Pułaskiego rozlało się po mapie USA także w formie nazw miejscowości — od miasteczek powiatowych po niewielkie osady, które dziś często bywają bardziej punktem nawigacyjnym niż celem podróży. Ten typ upamiętnienia jest szczególny, bo działa „w tle”. Nazwa nie wymaga ceremonii ani pomnika, a mimo to codziennie wraca w adresach, nagłówkach lokalnych gazet, szyldach urzędów i w radiowych oraz telewizyjnych komunikatach o pogodzie. W praktyce tworzy to gęstą, żywą sieć pamięci, niezależną od tego, czy mieszkańcy znają szczegóły biografii patrona. Wśród najbardziej rozpoznawalnych przykładów tego typu miejsc jest Pulaski w Tennessee — miasto założone w początkach XIX wieku, a dziś będące siedzibą władz hrabstwa Giles. Innym przywoływanym miejscem jest Pulaski w stanie Nowy Jork. Historia tej miejscowości pokazuje typowy amerykański mechanizm nadawania nazw: jednostka administracyjna przez pewien czas funkcjonuje pod kilkoma określeniami, po czym często stabilizuje się pod nazwą o zwyczajowym, lokalnym lub „patriotycznym” ciężarze. Ciekawostkę stanowi lokalna wymowa, którą można przytoczyć jako coś w stylu „Puh-LAS-kye”, odmienna od podręcznikowej.

Są też przykłady bardziej „imigracyjne” w odczuciu kulturowym, jak Pulaski w Wisconsin — nazwa wiązana bezpośrednio z postacią generała. Społeczna pamięć bywa tam wzmacniana przez lokalną narrację o polskich korzeniach mieszkańców regionu. Dla porządku warto dodać również Pulaski w Wirginii (miasteczko w hrabstwie Pulaski). Stanowi ono egzemplifikację, jak nazwa potrafi funkcjonować równolegle na kilku poziomach administracyjnych: hrabstwo i miejscowość wzmacniają się nawzajem w onomastycznej obecności patrona. Warto zaznaczyć, że wymienione miejscowości nie tworzą jednego „polskiego pasa” na mapie, tylko raczej mozaikę rozsianą po różnych stanach. I właśnie to jest znaczące: Pułaski w USA nie jest postacią, o której pamięć skupia się w pojedynczej lokalizacji. Pamięć o Pułaskim stanowi bardziej strukturę rozproszoną i dzięki temu (paradoksalnie) trwałą.

Mount Pulaski to położone na wzgórzu miasto w Illinois. Zostało założone w latach 30. XIX wieku. Jego „wyniosła” lokalizacja, w raczej płaskim krajobrazie środkowego Illinois, stanowi bardzo charakterystyczną cechę. Motyw topograficzny splata się tutaj z wątkiem instytucjonalnym. W miasteczku zachował się historyczny gmach sądu, czyli Mount Pulaski Courthouse, związany z praktyką prawniczą Abrahama Lincolna.

Sam obiekt funkcjonuje dziś jako historyczne miejsce pamięci. Jest to oryginalny gmach sądu z tzw. ósmego okręgu sądowego (8th Judicial Circuit), w którym Abraham Lincoln pojawiał się w trakcie swojej praktyki prawniczej. W narracjach o obiekcie powraca charakterystyczny dla amerykańskiej kultury motyw dosłowności. Wszak można stąpać po tej samej podłodze. Jest w tym coś prostego i genialnego zarazem: pamięć historyczna staje się doświadczalna nie poprzez daty, a poprzez materiał (deski pod stopami) i plan budynku (sala rozpraw, pokoje urzędników), co stanowi niezwykłą atrakcję.

Obiekty nieistniejące

USS Casimir Pulaski (SSBN-633)

Okręt podwodny z rakietami balistycznymi to chyba najbardziej nowoczesny przykład upamiętnienia wielkiego Polaka. USS Casimir Pulaski (SSBN-633) był jednym z filarów zimnowojennego systemu odstraszania. Niecałe trzy lata po upadku ZSRR okręt został wycofany ze służby i skreślony z rejestru,

a 7 marca 1994 roku przekazany do utylizacji. Jest więc obiektem już nieistniejącym, ale ciągle pozostającym w pamięci.

Podsumowanie

Kazimierz Pułaski w amerykańskim krajobrazie jest zjawiskiem o naturze zaskakująco materialnej. Z jednej strony możemy spotkać pomniki reprezentujące rolę konserwatywną i symboliczną, takie jak obelisk w Savannah czy konną rzeźbę w Waszyngtonie. Z drugiej strony istnieje też pamięć mniej widowiskowa, a może nawet głębsza, bo powtarzana codziennie: nazwy mostów, autostrad i miast. Tego typu miejsca nie potrzebują podniosłych rocznic, by pracować w zwyczajnej świadomości. W tej drugiej formie historia przestaje być odświętna, a staje się bardziej użytkowa.

Właśnie dlatego infrastruktura bywa czasem niemniej istotna niż kamień. Estakada w New Jersey, most nad Newtown Creek czy ceglana forteca na wyspie u wejścia do Savannah nie są jedynie „obiektami pamięci”. Miejsca te pokazują, jak społeczeństwo rozumie postęp, jak zmienia swoje miary bezpieczeństwa, jak negocjuje granice pomiędzy trwałością a funkcjonalnością. Fort Pulaski przypomina, że technika potrafi w jednej dobie unieważnić dotychczasową pewność, budowaną przez dekady. Współczesne remonty mostów uczą, że nawet triumfy inżynierii mają swój termin ważności, a konserwacja staje się częścią opowieści równie istotną jak moment inauguracji.

Jest jeszcze inny wymiar tej opowieści. Hrabstwa i miejscowości „Pulaski” sprawiają, że ich patron nie mieszka wyłącznie w muzeum, lecz także w administracji, w adresach, a nawet w mowie potocznej. W takim ujęciu pamięć nie jest jedynie pomnikiem, który czasem się ogląda, ale aktywną przestrzenią, w której naprawdę się żyje.

Jeśli więc Pułaski jest w amerykańskim krajobrazie obecny, to nie tylko jako postać z przeszłości, lecz jako element układu współrzędnych. Wpisany w stal, cegłę, asfalt i mapę, staje się cichym świadkiem tego, jak narody potrafią „adoptować” bohaterów, a potem utrwalać ten proces nie tylko w deklaracjach, lecz także w krajobrazie.