Choć Szukalski przyszedł na świat w 1893 roku w Warcie (czemu w dojrzałym życiu dawał wyraz, posługując się wielokrotnie pseudonimem artystycznym Stach z Warty), młodzieńcze lata spędził w Chicago, dokąd wraz z rodziną z przyczyn ekonomicznym wyemigrował w 1907 roku. Na miejscu w wieku 16 lat uczęszczał na zajęcia weekendowe w Art Institute of Chicago, zakończone niedługo przed wyjazdem na studia na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie artysta studiował w latach 19101-1913. W 1913 roku Szukalski powrócił do Chicago, w którym kontynuował edukację w Art Institute of Chicago. 

W latach 1916-1917 wystawy prac Szukalskiego w Instytucie dwukrotnie wywołały skandale, które odbiły się szerokim echem w środowisku artystycznym Chicago, przyczyniając się częściowo do powstania niezależnego ugrupowania No-Jury Society of Artists, założonego w 1922 roku przez Carla Hoecknera (1883-1972), Raymonda Jonsona (1891-1982) oraz Rudolpha Weisenborna (1881-1974) w celu organizacji wystaw. Przynależność Szukalskiego do tego grona oraz jego ówczesną anarchistyczne stanowisko dokumentuje zachowana w zbiorach Smithsonian Archives of American Art  w Waszyngtonie ulotka autorstwa Emila Armina (link do strony internetowej Smithsonian Archives of American Art). Współcześni badacze podkreślają olbrzymie znaczenie wystąpień Stacha z Warty dla ukonstytuowania modernizmu w Chicago. Szukalski przynależał w tym okresie bowiem również do ugrupowań Chicago Black Renaissance oraz Dill Pickle Club.

Świadectwem pozycji Szukalskiego w Stanach Zjednoczonych w latach 20. XX wieku w środowisku bohemy artystycznej Chicago są dwie monografie opublikowane w tym okresie poświęcone artyście: Work of Szukalski, wydana nakładem Covici-McGee w 1923 roku, oraz Projects in Design (link do publikacji na stronie internetowej Internet Archive), opublikowana przez University of Chicago Press w 1929 roku. Mimo niesłabnącego zainteresowania amerykańskiej publiczności, jakie jego sztuka wzbudzała wśród amerykańskiej publiczności w pierwszych dekadach XX wieku, Szukalski w 1923 roku wyjechał do Polski, gdzie z przerwami na podróże do Francji i Włoch przebywał aż do wybuchu II wojny światowej. 

Wczesne prace Szukalskiego w amerykańskich zbiorach publicznych 

Niewiele instytucji w Stanach Zjednoczonych posiada prace artysty z okresu chicagowskiego w swoich zbiorach. Z okresu studiów w Art Institute w Chicago pochodzą dwie rzeźby przechowywane dziś w zbiorach  Muzeum Polskim w Ameryce: gipsowy portret „Mój ojciec kowal” (1913) oraz polichromowany gipsowy „Autoportret” (1914) (zob. „Father and Son – two sculptures by Stanisław Szukalski”, film dokumentalny, Polskie Muzeum w Ameryce). Realizacje te – pierwsza utrzymana w konwencji werystycznej, druga zaś wyraźnie idealizująca – stylistycznie odbiegają od charakterystycznych dla twórczości drugiej dekady XX wieku Szukalskiego przedstawień ciał zdeformowanych, o wyolbrzymionych partiach anatomii czy okaleczonych, których współczesne odlewy znajdziemy w Archives Szukalski. 

Najbardziej imponującą kolekcją rysunków Szukalskiego z drugiej dekady XX wieku dysponuje Newberry Library w Chicago (link do zbiorów prac Szukalskiego na stronie internetowej Newberry Library w Chicago), gdzie przechowywanych jest pięć portretów autorstwa polskiego twórcy: trzy wizerunki założyciela Dill Pickle Club – Jacka Jonesa z 1919 roku – jeden wykonany ołówkiem, dwa tuszem; ołówkowy szkic przedstawiający S. Baucha (?) z 1916 roku oraz wykonany tuszem portret niezidentyfikowanego mężczyzny z 1918 roku. Prace utrzymane są w zróżnicowanej stylistyce – od wykonywanych szybkimi, szkicowymi pociągnięciami rysunków po starannie opracowane kompozycje o precyzyjnie prowadzonej linii i wyraźnym modelunku.

Kolekcja wczesnych prac Szukalskiego w amerykańskich zbiorach publicznych dopełnia znajdująca się w Art Institute Chicago grafika autorstwa Szukalskiego, wykonana techniką suchej igły z 1916 roku, ukazująca fantastyczne zwierzę (link do strony internetowej Art Institute of Chicago). Praca stanowi zapowiedź późniejszych, łączących pozornie nieprzystające do siebie elementy prac Szukalskiego,. 

Alternatywna nowoczesność

W latach 20. XX wieku Stach z Warty rozpoczął poszukiwania alternatywnej wobec historyzujących ujęć, nowoczesnej formuły sztuki, mającej służyć nie tyle faktograficznej rekonstrukcji przeszłości, ile dotarciu do uniwersalnego arche – źródła. Poszukiwania illud tempus – owego mitycznego czasu początku – skłoniły go do studiów nad różnymi mitologiami i tradycjami artystycznymi, w tym słowiańską, prekolumbijską, co następnie połączył w swoim języku artystycznym. Kontekst dla tych poszukiwań stanowić może ówczesny zwrot etnograficznyobecny w ówczesnej twórczości niektórych formistów [Tytusa Czyżewskiego (1880-1945), Augusta Zamoyskiego (1893-1970)] czy Zofii Stryjeńskiej (1891-1976).

Kontrowersje

Mimo że głoszona przez Szukalskiego krytyka inspiracji sztuką zachodnioeuropejską na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, oraz postulowana przez niego odnowa prasłowiańszczyzny wzbudzały kontrowersje wśród polskich akademików, idee te znalazły podatny grunt w środowisku młodych twórców, którzy w 1929 roku zainicjowali powstanie Szczepu Szukalszczyków herbu Rogate Serce. Z epizodem tym wiąże się powstanie efemerycznego czasopisma „Krak”, promującego koncepcję sztuki narodowej Szukalskiego oraz nacjonalistyczne postulaty budowy „czysto rasowego” społeczeństwa słowiańskiego. Choć artysta w późniejszym okresie odszedł od wpisanej w ten projekt antysemickiej retoryki bliskiej totalitaryzmom, pozostał jednak silnie zainteresowanym zagadnieniami etniczymi, a głoszone w młodości poglądy  rzutowały na późniejszą recepcję jego sztuki. 

Szukalski na Wystawie Światowej w Nowym Jorku w 1939 roku

Mimo kontrowersji związanych z głoszonymi poglądami, w 1939 roku Szukalski został zaproszony do udziału w Wystawie Światowej w Nowym Jorku. Zaprezentowany podczas wystawy egzemplarz medalu z portretem Mikołaja Kopernika, który znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Polskiego w Ameryce, stanowił wariację projektu artysty z wizerunkiem geniusza z 1925 roku. Do sylwetki naukowca artysta powracał jeszcze kilkukrotnie, czego przykłady odnaleźć możemy w grafikach ze zbiorów PMA.

(Po)wojenna nieokiełznana wyobraźnia Szukalskiego

Po wybuchu II wojny światowej Szukalski wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Ostatnie lata życia spędził w Los Angeles. W tym czasie pracował przede wszystkim nad bogato ilustrowanym opracowaniem teorii Zermatyzmu – pseudonaukowej próby wyjaśnienia pochodzenia ludzkości i języków świata, opartej na biologicznym determinizmie i teorii ukrytych zależności rządzących dziejami cywilizacji, które miało, w zamyśle artysty, stać się podstawą rewizji dotychczasowej wiedzy z zakresu historii, antropologii i zoologii. Analiza rękopisów Szukalskiego poświęconych Zermatyzmowi, przechowywanych dziś w Archives Szukalski (link do strony internetowej Archives Szukalski), ujawnia leżącą u podstaw projektu chęć krytyki ideologii totalitarnych i ustanowionych przez nie hierarchii rasowych. 

Oddając się tworzeniu publikacji na temat Zermatyzmu Szukalski pozostawał od lat 40. XX wieku na uboczu świata artystycznego, mimo że zaraz po wojnie jego twórczość budziła duże zainteresowanie środowiska filmowego Hollywood – współpracował wówczas między innymi przy projektach scenografii do filmów „Spellbound” („Urzeczona”) (1945) czy „Paradine Case” („Akt oskarżenia”) (1947) w reżyserii Alfreda Hitchcocka.

Glenn Bray, środowisko twórców undergroundowego komiksu i powstanie Archives Szukalski

W 1972 roku Szukalski nawiązał znajomość z kolekcjonerem komiksów Glennem Brayem (ur. 1948), który wprowadził go w krąg twórców undergroundowego komiksu, wykorzystujących to medium jako narzędzie krytyki społecznej i politycznej. Obecne w sztuce Stacha z Warty archetypy, heroiczne postaci, skłonność do gigantomani oraz horroru vacui stały się wkrótce ważnym punktem odniesienia dla twórczości artystów młodego pokolenia działających na pograniczu komiksu i kontrkultury, takich jak Robert Williams (ur. 1943) czy Rick Griffin (1944-1991). 

Po śmierci Szukalskiego w 1987 roku Bray, któremu twórca pozostawił swój dorobek artystyczny i prawa autorskie, założył w Sylmar w Kalifornii Archives Szukalski (link do strony internetowej Archives Szukalski). Działalność instytucji, będącej miejscem przechowania największej na świecie prywatnej kolekcji dzieł Stacha z Warty, koncentruje się na popularyzacji twórczości artysty poprzez produkcję wydawnictw tematycznych i limitowanych odlewów oraz upowszechnianie wiedzy o życiu i dorobku polskiego rzeźbiarza. 

Wielki powrót Szukalskiego z udziałem Leonardo DiCaprio

Dzięki finansowaniu Leonardo DiCaprio, syna zaprzyjaźnionego z Szukalskim pisarza, aktora i twórcy komiksów George’a DiCaprio, w 2018 roku w serwisie Netflix ukazał się film „Walka: życie i zaginiona twórczość Stanisława Szukalskiego”. Produkcja, wpisująca życiorys Stacha z Warty w topos geniusza balansującego na granicy ekscentryzmu i szaleństwa, wzbudziła międzynarodowe zainteresowanie postacią artysty.