To palimpsest złożony z nakładających się na siebie warstw: materialnej, instytucjonalnej, relacyjnej i czasowej. Dopiero odczytywane razem pokazują, że polonika w Danii nie są pojedynczymi wyjątkami, lecz elementami rozproszonej, ale spójnej historii polskiej obecności.

Warstwa materialna: kiedy gips bywa trwalszy od brązu

Najłatwiej zacząć od tego, co widać i co można „dotknąć” wzrokiem. W lewej nawie kościoła w Helsingør wisi tryptyk ze sceną „Jakub z trzodą Labana” (1705), sygnowany przez urodzonego w Lidzie malarza Jana Szymona Lobaczyńskiego. W górnej części umieszczono medalion z przedstawieniem walki Jakuba z aniołem, po bokach zaś pejzaże z inskrypcjami. Na odwrociu i na krawędziach zachowały się ślady spękań, napraw i wtórnych wzmocnień. To najstarszy precyzyjnie datowany „polski” punkt na duńskiej mapie sztuki.

W Kopenhadze materią pamięci jest również gips. W Muzeum Thorvaldsena zachowały się modele do warszawskich pomników Mikołaja Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego. Ta druga „matryca” pozwoliła po II wojnie światowej odtworzyć monument Poniatowskiego, wysadzony w powietrze przez Niemców w 1944 roku. Z pozoru kruchy gips bywa trwalszy od brązu - przechowuje kształt, który można przywrócić.

Materialna warstwa poloników sięga dalej. W Nationalmuseet przechowywane są medale autorstwa Adolfa Ryszki („Szczęśliwa Polska”), Bronisława Chromego („Bitwa o Anglię”), Józefa Markiewicza („Chopin”), Ewy Olszewskiej-Borys („Bolesław Leśmian”) czy Józefa Stasińskiego („Piękna Ogrodniczka”), a obok nich polskie monety i inne znaleziska. W Krigsmuseet (dawne Tøjhusmuseet) znajdziemy czako generała piechoty z pierwszej połowy XIX wieku, czako szeregowca z tego samego okresu, orzełki z 1918 roku, kilka strzelb identyfikowanych jako polskie oraz pistolet maszynowy produkcji polskiej z 1963 roku.

Do tej warstwy należą też architektura i szkło: kasetonowy strop „po polsku” w Kościele św. Brygidy w Maribo, zaprojektowany przez Henrika Christophera Glahna, oraz witraż św. Jadwigi Śląskiej w Aakirkeby na Bornholmie.

W tej warstwie materia - płótno, gips, brąz, drewno i szkło - działa jak twardy dysk pamięci.

Warstwa instytucjonalna: muzeum i kościół jako maszyny pamięci

To, co rzeczy nam opowiadają, zależy od sceny, na której są prezentowane. Muzeum Ny Carlsberg Glyptotek w Kopenhadze umieszcza „Matkę Danię” (1851), obraz Elisabeth Jerichau-Baumann (1819-1881), artystki urodzonej w Warszawie, w centrum narracji o XIX-wiecznej duńskości. Obok eksponowana jest jej późna „Syrena” (1873), a biograficzny kontekst domyka dialog z rzeźbami Jensa Adolfa Jerichaua (1816-1883).

Statens Museum for Kunst ukazuje inne rejestry twórczości Jerichau-Baumann: „Zraniony duński wojownik” (1865), „Walkiria” (1871), „Grecka królowa Olga” (1868), „Egipska sprzedawczyni ceramiki w Gizie” (1876-1878) - od historii narodowej po orientalizm. Muzeum Thorvaldsena odsłania kulisy powstawania rzeźby pomnikowej, pokazując gipsowe modele warszawskich pomników Kopernika i Poniatowskiego. Nationalmuseet porządkuje natomiast trzy obszary tej opowieści: kolekcję monet i medali (wspomniane polskie realizacje i monety), etnografię, z krakowską szopką Krystyny Czyż z 1964 roku oraz fotografie dokumentujące polsko-duńskie doświadczenia wojny i okresu powojennego.

Instytucjonalną sceną są też kościoły związane z polską diasporą. W Nakskov Kościół św. Franciszka (1921, proj. H.C. Glahn) zyskał stacje Drogi Krzyżowej autorstwa Karen Juncker (1924), posąg św. Franciszka wykonany przez Aksela Theilmanna i ołtarz św. Maksymiliana Kolbego. Kościół św. Michała w Ringsø (konsekrowany 21 kwietnia 1930 roku) wzniesiono rękami polskich wolontariuszy, a we wspomnianym Maribo architekt zaprojektował „polski” kasetonowy strop.

Muzeum wyjaśnia, kościół oswaja - obie instytucje edytują pamięć.

Warstwa relacyjna: system naczyń połączonych

Między Danią a Polską krążą wiedza, rytuały i biografie. Z kopenhaskich gipsowych modeli Thorvaldsena powstaje powojenny odlew pomnika księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie - to transfer technologii w najczystszej postaci. Szopka krakowska trafia do duńskiej edukacji wizualnej i zaczyna funkcjonować w innym kalendarzu kulturowym. Kaseton „po polsku” w Maribo nie jest egzotycznym cytatem, lecz narzędziem rozpoznania - polski migrant wchodzący do świątyni od razu „wie, gdzie jest”.

Relacje obejmują także pracę i prawo. W Sakskøbing pomnik „Roepiger” upamiętnia „buraczane Polki”, bez których nie ma historii wysp Lolland-Falster. Na Cmentarzu Mindelunden w Ryvangen pod Kopenhagą grób Lucjana Masłochy i Lone Magensen-Masłochy spina wątek emigracji, codzienności i ruchu oporu. Współczesne fotografie ślubów polskich par jednopłciowych w Ratuszu Kopenhaskim dopisują zaś nowy rozdział: osobiste historie możliwe dzięki duńskiemu prawu, kiedy rodzinny kraj mówi „nie”.

Warstwa relacyjna ujawnia się również w sztuce nowoczesnej. W Aalborgu znajdują się konstrukcja przestrzenna Jerzego Jarnuszkiewicza (1919-2005) oraz rzeźba Mariana Bogusza (1920-1980). To przykłady polskiego modernizmu wpisanego w duński pejzaż. W Hillerød, w zamku Frederiksborg, obok miniatury Fryderyka Augusta I znajduje się portret Stefana Czarnieckiego - kolejny ślad ikonograficznych powiązań między polską i duńską pamięcią historyczną.

Warstwa czasowa: sprężyna, nie linia

Oś czasu biegnie od 1705 roku, czyli od tryptyku Lobaczyńskiego w Helsingør, po dziś. Kulminacja pierwsza to migracje zarobkowe z około 1910-1930: Nakskov, Ringsø, Maribo – a więc parafie, rytuały, materialne znaki oswajania nowego miejsca. Kulminacja druga to powojenne rekonstrukcje: z Muzeum Thorvaldsena do Warszawy płyną gipsowe modele, pomiary i know-how, a w drugą stronę - wdzięczność i symboliczny kapitał. Lata 60. i 70. XX wieku to medale, szopka, albumy fotograficzne; a XXI wiek dopisuje śluby w Ratuszu Kopenhaskim oraz konserwacje kościołów.

Pozostają też kwestie otwarte. Brązowe popiersie Hansa Christiana Andersena autorstwa Adolfa Ryszki, włączone do zbiorów kopenhaskich pod koniec lat 60., wciąż nie figuruje w publicznie dostępnych inwentarzach. Jedno brakujące ogniwo potrafi uruchomić całą sieć archiwalnych poszukiwań.

Finał: mapa, która działa tylko razem

Materia bez instytucji byłaby niemą rzeczą, instytucja bez relacji - magazynem, a relacja bez czasu - ciekawostką. Dopiero zestawienie wszystkich warstw pokazuje, że polonika w Danii nie są jedynie przypisem do historii sztuki, lecz żywą siecią pamięci: tryptyk Lobaczyńskiego w Helsingør, „Matka Dania” i „Syrena” Jerichau-Baumann w Kopenhadze, gipsowe modele pomników Kopernika i Poniatowskiego w Muzeum Thorvaldsena, medale Ryszki, Chromego, Markiewicza, Olszewskiej-Borys i Stasińskiego oraz polskie monety w Nationalmuseet, czako, orzełki z 1918 roku, strzelby i pistolet maszynowy z 1963 roku w Krigsmuseet, kaseton „po polsku” w Maribo, witraż św. Jadwigi Śląskiej w Aakirkeby, „Roepiger” w Sakskøbing, grób Masłochów w Ryvangen, konstrukcja Jarnuszkiewicza i rzeźba Bogusza w Aalborgu, miniatura Fryderyka Augusta I i portret Czarnieckiego w Hillerød, wreszcie śluby w Ratuszu Kopenhaskim. Z tych rozproszonych punktów układa się atlas bliskości przez Bałtyk, wciąż otwarty na nowe miejsca, obiekty i historie.
 

Katalog poloników w Danii
 

Malarstwo
 

Jan Szymon Lobaczyński
Tryptyk „Jakub z trzodą Labana”
1705 rok
Olej na płótnie
192 x 104 cm
Sygnatura: Johan Simon Lobaczynskj
Kościół w Helsingør, Helsingør (Dania)

Trzy obrazy tworzące tryptyk są obecnie zawieszone w lewej nawie kościoła, na ścianie empory przekształconej podczas prac konserwatorskich z początku XX wieku. Środkowy obraz, przedstawiający Jakuba i trzodę Labana zgromadzoną wokół studni, datowany jest na 19 lutego 1705 roku. W górnej części znajduje się banderola z nazwiskiem fundatora oraz medalion ze sceną walki Jakuba z aniołem. Prawdopodobnie tematy biblijne odnoszą się do fundatora pierwotnej galerii, Jakoba Arentzena. Napisy na banderoli oraz na bocznych obrazach pejzażowych wykonano w języku niemieckim. Stan zachowania jest bardzo zły, deski są pionowo spękane. Jan Szymon Lobaczyński pochodził z Lidy, od 1699 roku miał obywatelstwo Helsingør, tam się ożenił i zmarł w 1707 roku.

Opracował Andrzej Pieńkos
 

Elisabeth Jerichau-Baumann
„Matka Dania”
1851 rok
Olej na płótnie
149 x 119 cm
Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhaga (Dania)

Obraz należy do najważniejszych dzieł artystki urodzonej w Warszawie, a działającej w Danii. Alegoryczna postać z chorągwią Dannebrog na tle nadmorskiego pejzażu łączy romantyczny patos z nowoczesnym wyobrażeniem wspólnoty narodowej. Dzieło jest jednym z emblematów kolekcji muzeum i funkcjonuje jako istotny punkt narracji o duńskiej tożsamości XIX wieku. Obraz jest sygnowany i eksponowany w stałej galerii sztuki duńskiej.
 

Elisabeth Jerichau-Baumann
„Syrena”
1873 rok
Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhaga (Dania)

Późne dzieło artystki, stanowiące mroczniejszą wariację jednego z jej ulubionych motywów. Obraz należy do grupy prac Jerichau-Baumann prezentowanych w kopenhaskiej Glyptotece obok dzieł związanych z jej biografią i środowiskiem rodzinnym (m.in. portret jej męża, rzeźbiarza Jensa Adolfa Jerichaua, zestawiony z jego rzeźbami).
 

Inne dzieła Elisabeth Jerichau-Baumann w Kopenhadze

Dorobek Jerichau-Baumann prezentuje przede wszystkim Statens Museum for Kunst, w jego zbiorach znajdziemy między innymi obrazy: „Zraniony duński wojownik” (1865), „Walkiria” (1871), „Grecka królowa Olga” (1868), „Egipska sprzedawczyni ceramiki w Gizie” (1876-1878). Te płótna pokazują rozpiętość zainteresowań malarki - od obrazów historyczno-patriotycznych po orientalizm wynikający z podróży do Turcji, Grecji i Egiptu.
 

Nieznany artysta
Miniatura Fryderyka Augusta I
Zamek Frederiksborg, Hillerød (Dania)

Miniatura przedstawiająca Fryderyka Augusta I znajduje się w zbiorach zamku Frederiksborg.

Więcej informacji: Fryderyk August I - Frederiksborg
 

Rzeźba
 

Bertel Thorvaldsen
Model pomnika Mikołaja Kopernika oraz model pomnika księcia Józefa Poniatowskiego
Gips
Muzeum Thorvaldsena, Kopenhaga (Dania)

Polonika w Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze to przede wszystkim oryginalne gipsowe modele warszawskich pomników autorstwa Bertela Thorvaldsena: Mikołaja Kopernika (model A113 oraz wcześniejsze studium A858) i księcia Józefa Poniatowskiego (model A123). To właśnie na podstawie zachowanego w Kopenhadze modelu po 1945 roku odlano ponownie pomnik Poniatowskiego, przekazany Polsce jako dar Danii. Najpierw ustawiono go przy Oranżerii w Łazienkach, a od 1964 roku stoi przed Pałacem Prezydenckim. Obiekty te są ważnym świadectwem odbudowy warszawskich monumentów po zniszczeniach wojennych. Zasób muzeum obejmuje także dokumentację i korespondencję związaną z warszawskimi komisjami, między innymi listy Stanisława Grabowskiego i Jakuba Tatarkiewicza, pozwalające śledzić proces powstawania dzieł i ich dalsze losy.
 

Adolf Ryszka
Popiersie Hansa Christiana Andersena
1968 rok
Brąz

Do Danii sprowadzono je w 1968 roku i włączono do Zbiorów Brøste. Popiersie jest jednym z czterech studiów Hans Christiana Andersena wykonanych przez Adolfa Ryszkę. Obecnie nie figuruje w katalogach muzeów duńskich, a miejsce jego przechowywania pozostaje nieznane.
 

Architektura i wyposażenie kościołów
 

Kościół św. Franciszka
Architekt: Henrik Christopher Glahn
1921 rok
Nakskov (Dania)

Zaprojektowany przez Henrika Christophera Glahna, wzniesiony w 1921 roku. W kościele znajdują się obrazy Drogi Krzyżowej namalowane przez Karen Juncker w 1924 roku, posąg św. Franciszka z Asyżu wykonany przez Aksela Theilmanna, a także ołtarz św. Maksymiliana Kolbego.

Więcej informacji: Kościół św. Franciszka w Nakskov

Kościół pod wezwaniem św. Michała
Przełom lat 20. i 30. XX wieku
Ringsø koło Pindstrup (Dania)

Kościół został wzniesiony dzięki polskim wolontariuszom. Należy do najważniejszych śladów obecności polskiej emigracji zarobkowej w Danii w okresie międzywojennym.

Więcej informacji: Kościół pod wezwaniem św. Michała w Ringsø koło Pindstrup

Sufit kasetonowy w Kościele św. Brygidy
Architekt: Henrik Christopher Glahn
Maribo (Dania)

Henrik Christopher Glahn zaprojektował kasetonowy sufit prawdopodobnie na zlecenie księdza Edwarda Ortveda, wzorując się na stropach polskich kościołów, między innymi w Nowym Sączu i Krużlowej Wyżnej. Element ten miał pomóc polskim imigrantom poczuć atmosferę rodzimych świątyń.

Więcej informacji: Kościół św. Brygidy w Maribo

Zbiory muzealne i archiwalne

Polonika w Muzeum Narodowym Danii
Nationalmuseet, Kopenhaga (Dania)

Zasób związany z Polską tworzą przede wszystkim fotografie i wybrane obiekty. Cyfrowa kolekcja (dostępna on-line) obejmuje materiały z zakresu kultury materialnej, etnografii, numizmatyki i medalierstwa, a także fotografie dokumentujące migracje, pamięć II wojny światowej oraz okres powojenny.

Trzon stanowią zbiory Den Kongelige Mønt- og Medaillesamling (KMM), archiwalne i etnograficzne (DNT) oraz materiały Muzeum Ruchu Oporu (FHM). W części medalierskiej pojawiają się zarówno monety polskie, jak i prace twórców z Polski, w tym Adolfa Ryszki i Bronisława Chromego.

Kolekcja „Czasy nowoczesne w Danii” obejmuje kilkadziesiąt fotografii, pocztówek, map i innych obiektów prezentujących polską kulturę ludową oraz widoki z Polski. Informacja o obiektach dostępna jest on-line.

Kolekcja polskich monet - od wczesnonowożytnych nominałów, takich jak 3 grosze z 1586 roku, po znaleziska notowane w Danii, na przykład solidus wykonany w Polsce, a odkryty w Øster Sundby, znajduje się w Kolekcji monet i medali Den Kongelige Mønt- og Medaillesamling). Obejmuje ponad 600 obiektów. 

W tym samym muzeum znajdują się również współczesne medale:

• Adolf Ryszka, „Szczęśliwa Polska”,
• Józef Markiewicz, „Chopin”,
• Bronisław Chromy, „Bitwa o Anglię”,
• Ewa Olszewska-Borys, „Bolesław Leśmian”,
• Józef Stasiński, „Piękna Ogrodniczka”.

Zbiór poloników w Nationalmuseet nie ma spójnego charakteru. W dziale etnograficznym szczególne miejsce zajmuje krakowska szopka - praca Krystyny Czyż z 1964 roku.

Obraz Polski z lat międzywojennych i powojennych utrwalają ręcznie barwione przezrocza z serii firmy V. Richter – od mapy II Rzeczypospolitej z „polskim korytarzem” po widoki Wawelu i miast takich jak Gdańsk, Toruń czy Kraków. To zestaw slajdów (około 1920/30-1950).

Do kultury materialnej odnoszą się również pocztówkowe przedstawienia toruńskich pierników, czyli miniaturowe „katalogi form” z połowy lat 60. XX wieku, które wprowadzają polski motyw rzemiosła cukierniczego do duńskiej kolekcji (m.in. kareta, trębacze). To drobne, lecz znaczące nośniki ikonografii i pamięci miejsca.

Szczególnie ważny dla historii emigracji jest fotograficzny zapis polskiej społeczności w Danii: scena uroczystości Związku Robotników Polskich w Danii przed kościołem św. Brygidy w Maribo (1926) dokumentuje instytucjonalizowanie się polskiej obecności i jej symbolikę (sztandary lokalnych oddziałów). To jedno z kluczowych świadectw polskiej diaspory na duńskich wyspach.

Narrację domyka warstwa pamięci powojennej i relacji polsko-duńskich: album fotografii z podróży pamięci do Polski (składanie wieńców w Warszawie, wizyta w Auschwitz) gromadzi kadry z udziałem ówczesnego dyrektora Frihedsmuseet Aage Roussella, spinając polskie miejsca pamięci z duńską kulturą upamiętniania.

Razem te zbiory pokazują Polskę jako bliskiego sąsiada pamięci: kraj obecny w duńskiej edukacji wizualnej, tradycjach świątecznych, rzemiośle, obiegu pieniądza i sztuce medalierskiej, a także w historii migracji i praktykach upamiętniania wojny.

Polonika w Tøjhusmuseet (dawniej Duńskie Muzeum Wojny - Krigsmuseet)
Tøjhusmuseet, Kopenhaga (Dania)

Tøjhusmuseet jest także oddziałem Nationalmuseet w Kopenhadze. Jego siedzibą jest renesansowy arsenał króla Christiana IV na Slotsholmen (Tøjhuset), wzniesiony w latach 1593-1604.

• Czako generała piechoty (Polska), około 1810-1840 - czarny plusz jedwabny; niski fason. Denko, daszek i nakarczek ze skóry czarnej; krawędzie daszka i nakarczka obszyte gęstym haftem srebrnym. Kordon pleciony ze sznura srebrnego i zielonego z rozetami i chwastami. Wokół denka szeroki, czarny pas sukienny z haftem w liście dębu. Z przodu blacha z żółtego metalu z ukoronowanym orłem w wieńcu; po bokach ornament roślinny. Powyżej mosiężna tuleja na pióropusz (brak piór).
• Czako szeregowca (kraj nieustalony; możliwie Polska/Włochy/Szwajcaria), około 1810-1830 - czarny filc; denko i daszek ze skóry. Podbródek łuskowy z żółtego metalu. Czerwona, wełniana pompon/kitka. Z przodu klamra z żółtego blachy mocująca malowaną kokardę (ciemnoniebieską z czarnym środkiem); poniżej blacha z żółtego metalu z motywem liści laurowych i wolut; w centrum cyfra „1” z białego metalu.
• Oznaki czapkowe (trzy egzemplarze), 1918 - tak zwane orzełki: ukoronowany orzeł polski z białego metalu, mocowanie szpilkowe na rewersie; przypisywane formacjom powstańczym z 1918 roku.
• Cztery strzelby identyfikowane jako pochodzące z Polski (1, 2, 3, 4)
• Karabin maszynowy wyprodukowany w Polsce w 1963 roku.

Polonika fotograficzne w Frihedsmuseet
Frihedsmuseet (oddział Nationalmuseet), Kopenhaga (Dania)

W zbiorach muzeum znajduje się ponad ponad 900 zdjęć związanych z Polską, obejmujących okres od II wojny światowej do końca XX wieku. Ważną część stanowią materiały dokumentujące pamięć wojenną i relacje polsko-duńskie.
 

Polonika w zbiorach Duńskiego Królewskiego Towarzystwa Geograficznego
Det Kongelige Danske Geografiske Selskab (oddział Nationalmuseet), Kopenhaga (Dania)

Zbiór obejmuje ponad 600 fotografii i pocztówek z widokami z Polski, od okresu międzywojennego po lata 70. XX wieku. Materiał ten dokumentuje polski krajobraz, architekturę i kulturę wizualną.
 

Fotografie związane z Polską w Archiwum Kopenhagi
Archiwum Kopenhagi, Kopenhaga (Dania)

W Archiwum Kopenhagi znajduje się kolekcja fotografii  związanych z Polską. W ramach kolekcji prezentowane są trzy fotografie z 2021 roku przedstawiające ślub Weroniki i Agaty. Zdjęcia zostały przekazane w związku z archiwalną kolekcją zdjęć i historii ślubów osób LGBTI+ od 1989 roku.
 

Teksty o pozostałych polonikach w Danii

Konstrukcja przestrzenna Jerzego Jarnuszkiewicza w Aalborgu

Nagrobki Anny i Lucjana Masłochów na Cmentarzu Mindelunden i Ryvangen w Kopenhadze

Kościół św. Brygidy w Maribo

Kościół Świętego Krzyża w Nykøbing Falster

Pomnik lotników polskich w Slaglille

Pomnik lotników polskich zestrzelonych w 1943 roku

Pomnik Roepiger - „buraczanych Polek” w Sakskøbing

Portret księdza Ernesta Ch. Boldicha w Helsingør

Portret Stefana Czarnieckiego w zamku Frederiksborg w Hillerød

Rzeźba Mariana Bogusza w Aalborgu

Witraż z przedstawieniem św. Jadwigi Śląskiej w Aakirkeby