Polacy pojawiali się nad Lémanem w momentach, gdy historia wypychała ich poza zwykłe trasy życia. Czasem przyjeżdżali jako uchodźcy po klęskach powstań. Czasem jako studenci, profesorowie, lekarze, pacjenci, artyści, dyplomaci albo żołnierze internowani po przegranej kampanii. Bywali tu także ludzie już sławni, którzy w Szwajcarii szukali spokoju, zdrowia, przestrzeni do pracy albo politycznej neutralności potrzebnej do działań publicznych. Nie kolona czy społeczność, a raczej sieć punktów, w których pojawiali się Polacy: pensjonatów, klinik, uczelni, hoteli, cmentarzy, kościołów, sal koncertowych, warsztatów, muzeów, komitetów pomocy i archiwów.

Szwajcaria francuskojęzyczna miała dla Polaków znaczenie szczególne z kilku powodów. Była blisko Francji, głównego centrum Wielkiej Emigracji, ale zarazem poza francuską polityką wewnętrzną. Była neutralna, co nie oznaczało braku napięć, niemniej dawało warunki do działalności emigracyjnej, nieformalnej dyplomacji, zbiórek humanitarnych, publikowania i nieformalnych kontaktów. Genewa, Lozanna i Fryburg były ważnymi ośrodkami edukacyjnymi. Vevey, Morges, Tolochenaz  to miejsca pobytu, wypoczynku, leczenia i pracy, a m.in. Leysin internowania. W XX wieku Genewa stała się jednym z centrów międzynarodowego ładu instytucjonalnego, najpierw przez Ligę Narodów, potem przez ONZ i liczne organizacje międzynarodowe. W okolicach Meyrin CERN dopisał do tej mapy nowy porządek naukowy, transnarodowy, instytucjonalny.

To dlatego polskie ślady nad Jeziorem Genewskim to nie tylko opowieść o „wielkich Polakach za granicą”, lecz historia kolejnych konfiguracji społecznych. Najpierw mamy mobilność elit i edukację. Potem emigrację po klęskach powstań. Następnie literaturę romantyczną i przedsiębiorczość. Dalej dyplomację bez państwa, sanatoria, domy artystów, hotele, akcje humanitarne, Ligę Narodów, internowanie żołnierzy, powojenną sztukę , cmentarze, archiwa i współczesne instytucje kultury.

Ślady jakie po nich pozostały publikujemy na mapie wydanej przez Instytut Polonika „Polskie ślady nad Jeziorem Genewskim". Część obiektów jest łatwo dostępna, jak pomniki, cmentarze i muzea. Część znajduje się w budynkach czynnych, instytucjach międzynarodowych, szkołach lub świątyniach. Inne są śladami kolekcji, niekoniecznie stałymi ekspozycjami. 

Przed wielką emigracją

Polska obecność nad Jeziorem Genewskim nie zaczęła się nagle po 1831 roku. Już wcześniej Genewa i Lozanna pojawiały się na trasach podróży edukacyjnych, towarzyskich i politycznych. Przyjeżdżali tu przedstawiciele arystokracji, młodzi ludzie z rodzin szlacheckich, pisarze i uczeni. Genewa była miejscem obecności między innymi Tadeusza Kościuszki (1746-1817), Marii z Czartoryskich Wirtemberskiej (1768-1854), Zamoyskich, Antoniego Malczewskiego (1793-1826), Zygmunta Krasińskiego (1812-1859), Marii Szymanowskiej (1789-1831), Adama Mickiewicza (1798-1855) i Juliusza Słowackiego (1809-1849). 

Te wczesne pobyty są ważne, bo pokazują, że Szwajcaria nie była dla Polaków wyłącznie azylem po klęskach. Była także miejscem obserwacji innego modelu społeczeństwa. Kantonalna struktura, lokalne instytucje, kultura republikańska i rozwinięte życie akademickie działały na polskich przybyszów jak laboratorium politycznej wyobraźni. Dla ludzi wychowanych w cieniu monarchii zaborczych Szwajcaria mogła być przykładem państwa mniejszego, zdecentralizowanego i opartego na innych mechanizmach budowania wspólnoty.

Pensjonaty, listy i zegarki

Pierwsza duża fala polskiej obecności nad Lémanem wiąże się z klęską powstania listopadowego. Paryż był głównym centrum politycznym i literackim emigracji, ale Szwajcaria pełniła funkcję odmienną. Była miejscem postoju, studiów, kuracji, pracy zarobkowej, kontaktów i stopniowej adaptacji. Nie każdy, kto tu trafiał, zamierzał zostać. Nie każdy wiedział, czy Szwajcaria jest przystankiem, azylem czy początkiem nowego życia. Właśnie dlatego ślady z tego okresu są tak niejednoznaczne.

W grudniu 1832 roku do Genewy przybył Juliusz Słowacki. Mieszkał niemal przez cały swój pobyt w pensjonacie pani Pattey, na ówczesnym przedmieściu Pâquis. Dzisiejsza Rue de Montoux 34, gdzie znajduje się tablica pamiątkowa poety, nie znajduje się na już nieistniającym budynku.

Genewa Słowackiego nie była miastem konferencji i międzynarodowych organizacji. Była miastem pensjonatów, spacerów, listów, młodzieńczych uczuć, finansowej niepewności i pracy literackiej. Słowacki pisał tu „Lambra”, „Godzinę myśli”, „Kordiana”, pierwszą wersję „Mazepy” i pracował nad „Balladyną”. Z Genewy odbywał także wyprawy alpejskie, a doświadczenie Szwajcarii powracało w jego poezji, między innymi w poemacie „W Szwajcarii”.  

Kilka lat później nad Jeziorem Genewskim pojawił się Adam Mickiewicz. W czerwcu 1839 roku przybył do Lozanny, aby objąć katedrę literatury łacińskiej w Akademii Lozańskiej. Funkcję pełnił do października 1840 roku. Dzisiejszy budynek Gymnase de la Cité przy Place de la Cathédrale 1, w którym znajduje się tablica Mickiewicza, przechowuje pamięć o poecie jako wykładowcy, a nie tylko jako autorze narodowego kanonu. Z okresem lozańskim wiążą się tak zwane liryki lozańskie, utwory odnalezione i wydane dopiero po śmierci Mickiewicza. Nie są cyklem zatytułowanym przez autora, lecz grupą tekstów o wspólnym miejscu, czasie i tonie. 

Lozanna Mickiewicza jest inna niż Genewa Słowackiego. Mniej w niej teatralnego napięcia i młodzieńczego dramatyzmu, więcej skupienia. Woda, skały, odbicie i milczenie pejzażu nie są ozdobą. Stają się narzędziami pracy nad pamięcią i utratą. Tablica w Gymnase de la Cité przypomina więc o ważnym przesunięciu w romantyzmie. Od patosu zbiorowej historii do bardzo oszczędnej, niemal ascetycznej formy lirycznej.

W tym samym czasie Genewa stała się miejscem narodzin innego modelu polskiej obecności: przedsiębiorczej, rzemieślniczej, handlowej i globalnej. Antoni Norbert Patek (1812-1877), urodzony w 1812 roku w Piaskach Szlacheckich, był uczestnikiem powstania listopadowego i kawalerem Virtuti Militari. Po klęsce powstania znalazł się na emigracji, przez Saksonię i Francję dotarł do Genewy. Nie był zegarmistrzem w ścisłym sensie. Wszedł w świat zegarków jako człowiek organizacji i handlu. Służył w 1. Pułku Strzelców Konnych,  pracował jako zecer w Amiens, aż osiedlił się w Genewie, gdzie handlował winem, uczył się malarstwa i zetknął się z lokalnym rzemiosłem zegarmistrzowskim. 

W 1839 roku Patek założył z Franciszkiem Czapkiem (1811-1895?) firmę Patek, Czapek & Cie. Początkowo kupował koperty zegarków i zlecał ich dekorowanie. Wśród klientów byli polscy emigranci i przedstawiciele elit, którzy zamawiali motywy patriotyczne, religijne i historyczne. Zegarek stawał się wówczas przedmiotem szczególnym. Był narzędziem mierzenia czasu, luksusowym dodatkiem, dziełem rzemiosła artystycznego, a jednocześnie miniaturowym nośnikiem pamięci. W epoce bez własnego państwa kieszonkowy zegarek z wizerunkiem Kościuszki, Mickiewicza, Kopernika czy księcia Józefa Poniatowskiego (1763-1813) mógł działać jak przenośna galeria polskiej historii. Nie manifestował polityki publicznie. Nosił ją dyskretnie, blisko ciała.

W 1844 roku Patek poznał w Paryżu Jeana Adriena Philippe’a (1815-1894), konstruktora mechanizmu naciągowego z koronką, czyli bez kluczyka, tak rozpoczęła się historia produkcji zegarków.

Najbardziej widocznym genewskim adresem tej historii jest salon Patek Philippe przy Rue du Rhône 41. Firma przeniosła się tam w 1853 roku. Oficjalna historia marki podaje, że już wcześniej działała przy Quai des Bergues, a przeniesienie na Rue du Rhône oznaczało wejście w najbardziej prestiżową i elegancką przestrzeń miasta. 

Drugim punktem jest Patek Philippe Museum przy Rue des Vieux-Grenadiers 7. Budynek przejęty przez firmę w 1975 roku, odnowiony w latach 1999-2001, stał się muzeum otwartym w 2001 roku. Kolekcja obejmuje około 2500 zegarków, automatów, emalii, miniatur i obiektów pokazujących pięć stuleci zegarmistrzostwa oraz historię firmy od 1839 roku.  

Trzecim miejscem jest grób Patka na cmentarzu Châtelaine. Patek zmarł w Genewie 1 marca 1877 roku. Ten grób domyka biografię, która prowadzi od powstania listopadowego, przez emigrację i pracę, do firmy dziś o międzynarodowym prestiżu. Ważne jest, że Patek nie zerwał więzi z polskim środowiskiem. Wspierał inicjatywy emigracyjne, Czytelnię Polską i Bibliotekę Polską w Genewie.  

Epitafia, głazy i cmentarze

XIX-wieczna emigracja nie była tylko literacka i gospodarcza. Była także polityką bez państwa, prowadzoną przez salony, listy, zbiórki, negocjacje i osobiste pośrednictwa. W Genewie jednym z najgęstszych miejsc tej pamięci jest kościół św. Franciszka Salezego przy Rue des Voisins 23.

Pierwszy polski ślad w tym kościele tworzy tablica epitafijna Wojciecha Grzymały (1793-1871). Grzymała był żołnierzem epoki napoleońskiej, uczestnikiem bitwy pod Borodino, odznaczonym Orderem Virtuti Militari, później dyplomatą i działaczem emigracyjnym. Po powstaniu listopadowym reprezentował polski Rząd Narodowy w Londynie, gdzie prowadził rozmowy dotyczące pożyczki i dostaw broni. W Paryżu związał się ze środowiskiem Hotelu Lambert, należał do kręgu Towarzystwa Historyczno-Literackiego i był bliskim przyjacielem Fryderyka Chopina (1810-1849). Jego epitafium w genewskim kościele przenosi rozproszoną politykę emigracyjną do kameralnej przestrzeni sakralnej.

W tym samym kościele znajduje się drugi, już powojenny polski ślad. Mozaiki Jacka Stryjeńskiego (1922-1961). Na zachodniej fasadzie umieszczono dwa niewielkie przedstawienia z 1949 roku, a w apsydzie większą kompozycję wykonaną w latach 1950-1955. Ten zestaw łączy dwie pamięci: dziewiętnastowieczną, związaną z emigracją polityczną, oraz dwudziestowieczną, powojenną, związaną z artystą, który po internowaniu w Szwajcarii wszedł w lokalny system zamówień kościelnych. Stryjeński nie „dekoruje polskości”. Pracuje w języku europejskiej odnowy sztuki sakralnej, z odniesieniami do Bizancjum, Rawenny, monumentalności mozaiki i nowoczesnego uproszczenia formy.

Jeszcze inny charakter ma cmentarz w Carouge i grób Józefa Hauke-Bosaka (1834-1871). Hauke-Bosak urodził się w Petersburgu, wychowywał się w rosyjskim systemie wojskowym i miał perspektywę kariery w armii carskiej. W czasie powstania styczniowego zerwał z dotychczasową drogą, przeszedł na stronę powstańców, przyjął pseudonim Bosak i został jednym z ważnych dowódców powstania. Po klęsce emigrował, przebywał między innymi w Genewie, zetknął się z Giuseppe Garibaldim (1807-1882), a podczas wojny francusko-pruskiej walczył po stronie Francji. Zginął 21 stycznia 1871 roku pod Dijon. Nagrobek w Carouge, mający formę wysokiego kamiennego głazu, łączy polską pamięć powstańczą z europejskim imaginarium republikańskim. To nie jest grób wyłącznie „polski”. To grób człowieka, którego biografia prowadzi przez Petersburg, Warszawę, Genewę, Włochy i Francję. 

W Lozannie, na cmentarzu Bois-de-Vaux, znajduje się nagrobek Zygmunta Miłkowskiego (1824-1915), znanego także jako Teodor Tomasz Jeż. Był pisarzem, publicystą, uczestnikiem konspiracji i działaczem politycznym. W popularnych przewodnikach pojawia się rzadziej niż Mickiewicz czy Sienkiewicz, ale jego obecność w Lozannie przypomina, że polska emigracja miała także warstwę publicystyczną, polityczną i organizacyjną. Nie składała się wyłącznie z poetów i artystów. Miłkowski reprezentuje ten typ biografii, w którym literatura, polityka i publicystyka były narzędziami walki o sprawę narodową, ale też sposobami wpływania na europejską opinię publiczną.

Kliniki, pensjonaty, choroba i kres życia

Pod koniec XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku okolice Jeziora Genewskiego funkcjonowały jako przestrzeń zdrowia. Przyjeżdżano tu leczyć płuca, nerwy, wyczerpanie, choroby przewlekłe. Szwajcarskie kliniki i sanatoria były częścią nowoczesnej kultury medycznej, ale także społecznego prestiżu. Leczenie wymagało pieniędzy, kontaktów i czasu. W polskich śladach nad Lémanem pojawia się więc osobna warstwa: choroba, kuracja, starość, śmierć poza krajem.

Przy Avenue de la Roseraie 25 w Genewie znajduje się tablica Josepha Conrada (1857-1924), czyli Józefa Teodora Konrada Korzeniowskiego. Upamiętnia jego pobyty w Genewie w latach 1891, 1894, 1895 i 1907, związane z leczeniem w Champel. 

Conrad jest przypadkiem szczególnym. Jego polska biografia jest oczywista, ale twórczość należy do literatury angielskiej. Podobnie należy czytać ślad Karola Szymanowskiego (1882-1937) w Lozannie. Kompozytor przyjechał tam w końcowej fazie gruźlicy. Zmarł w nocy z 28 na 29 marca 1937 roku. Jego ciało przewieziono do Polski, ale w lozańskim konserwatorium przy Rue de la Grotte 2 znajduje się popiersie Szymanowskiego autorstwa Zofii Wolskiej (1934-). To obiekt późny, odsłonięty w 2007 roku, a nie ślad bezpośredniej działalności kompozytora w tej instytucji. Takie rozróżnienie ma znaczenie. Szymanowski nie był związany z konserwatorium jako pedagog ani dyrektor. Popiersie jest aktem pamięci muzycznej, który lokalizuje w Lozannie ostatni etap jego życia.

Do tej samej warstwy należy cmentarz w Versoix i ślad Ignacego Mościckiego (1867-1946). Ostatni prezydent II Rzeczypospolitej po wrześniu 1939 roku został internowany w Rumunii, złożył urząd i znalazł się na emigracji. Zmarł 2 października 1946 roku w Versoix pod Genewą. W 1993 roku jego szczątki przewieziono do Polski i złożono w krypcie prezydenckiej archikatedry św. Jana w Warszawie. Pierwotne miejsce pochówku w Versoix zachowano jako cenotaf. 

Dom, koncert, dyplomacja i utrata

Jedną z najważniejszych osi polskiej obecności nad Jeziorem Genewskim wyznacza Ignacy Jan Paderewski (1860-1941). Jego ślady są rozproszone między Tolochenaz, Morges, Vevey, Lozanną i Genewą. To rozproszenie jest znaczące, bo każda lokalizacja pokazuje inną funkcję - domową, artystyczną, filantropijną, dyplomatyczną i instytucjonalną.

W 1899 roku Paderewski kupił posiadłość Riond-Bosson w Tolochenaz pod Morges. Wcześniej miejsce należało do księżnej Otranto, wdowy po Josephie Fouché (1759-1820), ministrze policji Napoleona (1769-1821). Muzeum Paderewskiego w Morges podaje, że o wyborze Riond-Bosson zdecydowały krajobraz, kontakty towarzyskie, możliwość spokojnej pracy nad operą „Manru” i klimat korzystny dla zdrowia syna Paderewskich, Alfreda (1880-1901). 

Riond-Bosson nie było jedynie elegancką rezydencją wirtuoza. Było gospodarstwem, miejscem pracy, przestrzenią przyjmowania gości i zapleczem działalności publicznej. W tej historii warto nie gubić Heleny Paderewskiej (1856-1934). Źródła muzealne opisują ją jako gospodynię i osobę przedsiębiorczą. Prowadziła rozbudowaną hodowlę drobiu rasowego i ptaków ozdobnych. W Riond-Bosson miały znajdować się tysiące kur, a także bażanty, papugi i pawie, a hodowla zdobywała nagrody na wystawach. 

Późniejszy los Riond-Bosson jest jednym z najbardziej wymownych epizodów. Willa została zburzona w 1965 roku podczas prac związanych z budową autostrady. Z dawnego założenia zachował się przede wszystkim ośmioboczny gołębnik przy Route Ignace Paderewski 2. 

Instytucjonalnym centrum pamięci o Paderewskim jest Muzeum Paderewskiego w Zamku w Morges przy Rue du Château 1. Ekspozycja poświęcona artyście została otwarta w 2016 roku, ale jej historia sięga wcześniejszych inicjatyw stowarzyszenia powstałego w 1977 roku. Muzeum gromadzi fotografie, dokumenty, listy, pamiątki i materiały związane ze szwajcarskim etapem życia artysty. W Morges pamięć o Paderewskim nie jest tylko narracją o sławnym pianiście. Jest opowieścią o człowieku, który przez około cztery dekady miał w regionie swój dom i który z tego miejsca prowadził działalność publiczną.

Zamek w Morges przechowuje także mniej oczywisty polski wątek: model bitwy pod Wiedniem z 1683 roku w Musée des figurines historiques. To obiekt innego rodzaju niż pamiątki po Paderewskim. Nie dotyczy polskiej emigracji, lecz europejskiej pamięci historycznej, w której Jan III Sobieski (1629-1696) i husaria funkcjonują jako część opowieści o zwycięstwie wojsk sprzymierzonych nad armią osmańską. 

W Lozannie śladem Paderewskiego jest Salle Paderewski w Casino de Montbenon przy Allée Ernest-Ansermet 3. Budynek Casino de Montbenon, otwarty w 1909 roku, miał służyć życiu kulturalnemu miasta. Paderewski wspierał rozwój lokalnej infrastruktury muzycznej. Sala nosząca jego imię od 1981 roku i tablica z płaskorzeźbą artysty w przedsionku przypominają, że jego sława była również zasobem społecznym. Koncerty, darowizny i prestiż wzmacniały publiczne życie muzyczne Lozanny.

W Vevey Paderewski pojawia się w jeszcze innym kontekście. Dawne Casino du Rivage, obecnie Salle del Castillo przy Place du Marché, upamiętnia koncerty z 1913 roku, kiedy Paderewski występował z Camille’em Saint-Saënsem (1835-1921). To nie była lokalna ciekawostka. Paderewski funkcjonował wtedy jako artysta światowego formatu. Muzeum Paderewskiego przypomina skalę jego kariery, między innymi amerykański debiut z 1891 roku i serię 109 recitali w 130 dni. 

Przed Hôtel des Trois Couronnes w Vevey znajduje się fontanna z brązowym popiersiem Paderewskiego autorstwa Alphonsa Friedricha Magga, odsłonięta w 2011 roku. 

W Genewie Paderewski pojawia się jako figura dyplomacji. W Pałacu Narodów znajduje się popiersie i płaskorzeźba artysty autorstwa Maksymiliana Biskupskiego. Obiekt upamiętnia Paderewskiego jako delegata Polski przy Lidze Narodów. To inny Paderewski niż w Riond-Bosson i Vevey. Tam jest gospodarzem, artystą, dobroczyńcą i sąsiadem. W Pałacu Narodów staje się reprezentantem odrodzonego państwa w architekturze międzynarodowego ładu. 

Sława literacka i praktyka pomocy

Vevey jest jednym z najważniejszych punktów polskiej topografii nad Jeziorem Genewskim. Henryk Sienkiewicz (1846-1916) zamieszkał tam w czasie I wojny światowej, w Grand Hôtel du Lac przy Rue d’Italie 1. Zmarł w tym hotelu 15 listopada 1916 roku. W ogrodzie hotelowym znajduje się dziś pomnik pisarza autorstwa Gustawa Zemły, odsłonięty 25 listopada 2006 roku przez Marię Sienkiewicz (1830-2011), wnuczkę noblisty.

Łatwo potraktować Vevey jako sentymentalne miejsce śmierci autora „Trylogii”. To jednak byłoby spłycenie. Znacznie ważniejszy społecznie jest fakt, że w czasie wojny Vevey stało się centrum działalności Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Komitet powstał 9 stycznia 1915 roku w Lozannie. Wśród inicjatorów byli Erazm Piltz (1859-1929), Antoni Osuchowski (1849-1928), Ignacy Jan Paderewski i Henryk Sienkiewicz. Prezesem został Sienkiewicz, a Paderewski wiceprezesem honorowym. Pod koniec stycznia działalność przeniesiono do Vevey, a 1 lutego 1915 roku Sienkiewicz przygotował apel do społeczeństw neutralnych i prasy europejskiej o pomoc dla ludności polskiej.)

Z ziem polskich, rozdzielonych między walczące mocarstwa, trudno było prowadzić akcję humanitarną skierowaną do różnych stron konfliktu. Z Vevey można było pomagać. Komitet działał ponadpartyjnie, co zwiększało jego wiarygodność. Według relacji historycznych powstało ponad 170 komitetów lokalnych, w tym liczne w Stanach Zjednoczonych, a zebrane środki liczono w milionach franków. 

Drugim ważnym miejscem jest kościół Notre-Dame w Vevey przy Rue des Chenevières 6. Po śmierci Sienkiewicza jego ciało wystawiono w Grand Hôtel du Lac, następnie przeniesiono do kościoła, gdzie odbył się pogrzeb 22 listopada 1916 roku. Pisarza pochowano tymczasowo w krypcie świątyni. W 1924 roku jego szczątki przewieziono specjalnym pociągiem do Warszawy i złożono w katedrze św. Jana. Marmurowa tablica w kościele Notre-Dame, wykonana przez Franciszka Ksawerego Blacka (1881-1959), upamiętnia pierwotne miejsce spoczynku pisarza.

Gabriel Narutowicz

Gabriel Narutowicz (1865-1922) nie należy do najściślej lemanickiego szlaku w takim sensie jak Sienkiewicz w Vevey, Paderewski w Morges czy Słowacki w Genewie. Jego główna szwajcarska biografia prowadzi przez Zurych i ETH, gdzie był profesorem budownictwa wodnego, oraz przez wielkie projekty hydroenergetyczne, które uczyniły go jednym z pionierów elektryfikacji Szwajcarii. Z francuskojęzycznym zapleczem Jeziora Genewskiego łączy go jednak elektrownia wodna w Monthey w kantonie Valais, przy której projektowaniu uczestniczył, oraz działalność polityczno-humanitarna w czasie I wojny światowej, gdy należał do grona Polaków wspierających Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce i środowisko lozańskie skupione wokół sprawy polskiej. W tej perspektywie Narutowicz domyka ważny wątek tekstu: polska obecność w Szwajcarii nie była wyłącznie emigracyjna i literacka, ale także techniczna, infrastrukturalna i modernizacyjna.

Liga Narodów, Palais Wilson i Skłodowska-Curie

Po I wojnie światowej Genewa zmieniła charakter. Liga Narodów uczyniła z niej jedno z centrów nowego porządku instytucjonalnego. Polskie ślady w mieście przestają wtedy dotyczyć wyłącznie emigracji i prywatnych biografii. Obejmują udział Polaków oraz osób o polskich biografiach w instytucjach ponadnarodowych.

Palais Wilson przy Rue des Pâquis 52, dawny Hôtel National, jest dziś siedzibą Biura Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Praw Człowieka. W kontekście polskich śladów wiąże się przede wszystkim z Marią Skłodowską-Curie (1867-1934) i Międzynarodową Komisją Współpracy Intelektualnej przy Lidze Narodów. Komisja powstała w 1922 roku w Genewie. UNESCO przypomina, że jej przewodniczącym był Henri Bergson, a wśród członków znaleźli się między innymi Albert Einstein i Marie Curie (1879-1955). Instytucja ta była poprzedniczką późniejszych mechanizmów współpracy intelektualnej, które doprowadziły do powstania UNESCO.  W tym kontekście często pokazywana jest fotografia Marii Curie-Skłodowskiej i Alberta Einsteina, wykonana zapewne niedalko Palais Wilson. To dość często przywoływane zdjęcie sprawia wrażenie, jakby  Skłodowska-Curie potrzebowała legendy Jej obecność w Genewie wiąże się z próbą budowania międzynarodowej współpracy nauki, edukacji i kultury po katastrofie wojny. Jej znaczenie nie wynika ze spotkania z Albertem Einsteinem, a tworzona narracja nieco nadaje temu taki charakter.

Drugim genewskim miejscem jest Pałac Narodów w parku Ariana. Dziś pełni funkcję europejskiej siedziby ONZ, wcześniej był siedzibą Ligi Narodów. W holu znajduje się popiersie i płaskorzeźba Paderewskiego. Ten obiekt przypomina, że po 1918 roku polska obecność nad Lémanem nabierała też charakteru państwowego.

Nauka i pamięć

W rejonie Charmey, Lac Noir i Jaun pracował Ludwik Horwitz (1875-1943), polski geolog żydowskiego pochodzenia, związany z lozańską szkołą geologiczną Maurice’a Lugeona (1870-1953). Opracowania geologiczne podają, że Horwitz brał udział w kartowaniu Alp Fryburskich, a po powrocie do Polski związał się z Państwowym Instytutem Geologicznym.

W okolicach CERN w Meyrin polskie ślady mają inny charakter, znaleźć można tutaj m.in. popiersie Marii Skłodowskiej-Curie, przekazane CERN przez polskich fizyków w 1979 roku, Route Marie Curie oraz rzeźbę Gayle Hermick „Wandering through the immeasurable” z 2014 roku, na której pojawia się nazwisko Skłodowskiej-Curie i Hermanna Minkowskiego (1864-1909).

W tym przypadku polski ślad nie polega na prostym zawłaszczeniu postaci Skłodowskiej-Curie. Jej biografia jest polska, francuska i europejska jednocześnie. Sens upamiętnienia w CERN polega raczej na przypomnieniu kobiety uczonej w przestrzeni zdominowanej przez wielkie instytucje badawcze.

Wojna, internowanie i praca

Druga wojna światowa przyniosła nad Jezioro Genewskie obecność inną niż wcześniejsze fale emigracji. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku ponad 13 tysięcy polskich żołnierzy przekroczyło granicę szwajcarską i zostało internowanych. Muzeum Polskie w Rapperswilu podaje, że w nocy z 19 na 20 czerwca 1940 roku do Szwajcarii weszły oddziały francuskie i polskie, w tym żołnierze 2. Dywizji Strzelców Pieszych. 

Internowani nie byli emigrantami z wyboru. Znaleźli się w kraju neutralnym po przegranej kampanii, z bronią złożoną na granicy, z ograniczoną swobodą, ale także z możliwością przetrwania i pracy. Szwajcaria kierowała ich do rolnictwa, przemysłu, leśnictwa, kopalń, robót drogowych i mostowych. Żołnierze budowali drogi, regulowali rzeki, pracowali w kamieniołomach i gospodarstwach. Jednocześnie część z nich uczyła się i studiowała. Muzeum Polskie w Rapperswilu podaje, że działały obozy uniwersyteckie, a do końca wojny internowani uzyskali setki dyplomów. 

Najważniejszym miejscem tej historii w pobliżu Jeziora Genewskiego jest polski cmentarz w Leysin. Spoczywa tam 28 oficerów i żołnierzy 2. Dywizji Strzelców Pieszych, którzy zmarli w czasie internowania, wielu z nich na gruźlicę. Leysin było ośrodkiem sanatoryjnym. Upamiętniających zmarłych pomnik z orłem wspartym na trzech mieczach, autorstwa Macieja Piotrowskiego, żołnierza 2. Dywizji, został odrestaurowany w 2011 roku. 

Poza Lémanem ślady internowanych żołnierzy 2. Dywizji Strzelców Pieszych odnajdziemy w kilku miejscach. Do Enges w kantonie Neuchâtel w 1942 roku do wsi trafiło ponad 300 polskich internowanych, którzy pracowali przy drogach i lokalnych robotach publicznych. W kaplicy w Enges znajduje się fresk Michała Kalitowicza (1909-1992), polskiego artysty i żołnierza internowanego w Szwajcarii. Przedstawia on uchodźców i internowanych wpisanych w lokalny pejzaż. 

W Les Verrières źródła lokalne potwierdzają istnienie drewnianej kaplicy związanej z wojenną obecnością internowanych. W 1943 roku korzystali z niej między innymi katoliccy internowani cywilni, a następnie polscy żołnierze. Do dziś zachowała się tam brązowa plakietka z Matką Boską Częstochowską na biało-czerwonym proporcu. Również w Saint-Blaise był jeden z najważniejszych miejscowych ośrodków internowania Polaków. 

Wojna odcisnęła też ślad na biografii Jacka Stryjeńskiego. Walczył w 2. Dywizji Strzelców Pieszych, został internowany w Szwajcarii, a po wojnie pozostał tam na stałe. Jego późniejsza twórczość w Genewie i okolicach jest więc powiązana z tą samą historią, która prowadzi na cmentarz w Leysin. 

Jacek Stryjeński i powojenny modernizm Genewy

Polski ślad w Grand Théâtre de Genève nie ma charakteru dodatku dekoracyjnego. Jest wpisany w samą powojenną odbudowę sali teatralnej. Budynek teatru otwarto w 1879 roku. W 1951 roku, podczas próby „Walkirii” Wagnera, wybuchł pożar, po którym ocalały przede wszystkim fasady i foyer. Odbudowa była nie tylko rekonstrukcją, ale modernizacją techniczną i symboliczną. Historia na stronie Grand Théâtre podaje, że po pożarze zrekonstruowano wnętrze, zachowując historyczną fasadę, a jednym z najważniejszych elementów nowej sali stała się metalowa kurtyna bezpieczeństwa przechodząca w sufit z około 1200 świetlnymi punktami. 

Jacek Stryjeński urodził się w Krakowie w 1922 roku. Studiował w Warszawie, potem w Szwajcarii, walczył w 2. Dywizji Strzelców Pieszych i został internowany. Po wojnie pozostał w Szwajcarii, ożenił się z Danutą Burdecką (1927-2013) i pracował jako malarz, dekorator oraz twórca realizacji kościelnych i teatralnych. Był autorem licznych mozaik, fresków, realizacji w kościołach szwajcarskich i francuskich, współpracował z Théâtre de Marionnettes de Genève.

Projekt plafonu i kurtyny, znany jako „Alto”, wygrał konkurs w 1955 roku. Sufit tworzą metalowe panele pokryte złotem i srebrem, w które wpisano setki świetlnych punktów przypominających gwiazdy. Dekoracyjna żelazna kurtyna stanowi przedłużenie plafonu. Kompozycja przywołuje Drogę Mleczną i galaktyczny krajobraz. Po śmierci Stryjeńskiego w 1961 roku prace kontynuowali Danuta Stryjeńska i Albert Gaeng (1904-1975).

Sztuka sakralna, transfer i pamięć

Jacek Stryjeński działał nie tylko w teatrze. Jego mozaiki w kościele św. Franciszka Salezego oraz witraże w kościele Sainte-Thérèse pokazują, że polsko-szwajcarska biografia artysty wpisała się w powojenną sztukę sakralną.

W 1955 roku Jacek Stryjeński wygrał konkurs na dekorację kościoła św Teresy (Sainte-Thérèse). Pierwotnie miał wykonać 22 witraże, ostatecznie wraz z Danutą Stryjeńską zrealizował dziesięć okien w lewej ścianie kościoła. Siedem wykonał Jacek, trzy Danuta po jego śmierci w 1961 roku. Ten cykl warto czytać razem z mozaikami w kościele św. Franciszka Salezego i plafonem Grand Théâtre oraz innymi jego realizacjami takimi jak malowidło „Koronacja Marii” w kościele Saint-Vincent w Challes-les-Eaux. Razem pokazują twórcę osadzonego w lokalnych zamówieniach, a nie jedynie „artystę polskiego na emigracji”.

Osobne miejsce zajmuje bazylika Notre-Dame w Genewie, w pobliżu dworca Cornavin. Znajduje się tam witraż Aleksandra Cingrii (1879-1945) z polskimi akcentami. Cingria był artystą szwajcarskim, ale przez matkę, Karolinę Stryjeńską, miał związki z polskim środowiskiem. Interesował się kulturą polską, a inspiracją dla jego zwrotu ku nowoczesnej sztuce sakralnej były między innymi realizacje Józefa Mehoffera (1869-1846) we Fryburgu. Witraż w Notre-Dame zawiera polskie inskrypcje i odniesienia maryjne, w tym do Matki Boskiej Częstochowskiej.

Na cmentarzu Chêne-Bourg spoczywają Zofia, Jacek i Jan Stryjeńscy. To jedno z najważniejszych miejsc polskiej pamięci artystycznej w regionie Genewy.

Zofia Stryjeńska, urodzona w 1891 roku w Krakowie jako Zofia Anna Lubańska, należy do najważniejszych artystek polskiego XX wieku. W 1911 roku wyjechała do Monachium i rozpoczęła studia w Akademii Sztuk Pięknych pod męską tożsamością, używając imienia brata Tadeusza, ponieważ kobiety nie miały tam wówczas takich samych praw studiowania. Jej kariera osiągnęła punkt kulminacyjny podczas Międzynarodowej Wystawy Sztuk Dekoracyjnych i Przemysłu Artystycznego w Paryżu w 1925 roku, gdzie zdobyła cztery Grand Prix, dyplom honorowy i Legię Honorową. Po wojnie wyjechała z Polski, najpierw do Paryża, potem do Genewy, gdzie mieszkały jej dzieci. Zmarła w 1976 roku. Jej grób zdobi drewniany krzyż w stylu zakopiańskim zaprojektowany przez syna Jana.

Jacek Stryjeński, pochowany na tym samym cmentarzu, reprezentuje drugie pokolenie tej historii: wojenne, internowane, powojenne i polsko-szwajcarskie. Jan Stryjeński, architekt-akustyk działający w Genewie, należy do jeszcze mniej widzialnego porządku polskich śladów. Jego praca nie polegała na tworzeniu symbolicznych obrazów, lecz na kształtowaniu infrastruktury dźwięku i przestrzeni. 

Petit Palais, Musée Jenisch i obiekty, które nie zawsze widać

Petit Palais w Genewie był związany z kolekcją Oscara Gheza (1905-1998), publicznie prezentowaną od 1968 do 1998 roku. W zbiorach tej instytucji znajdowały się dzieła artystów polskich lub polskiego pochodzenia, między innymi Tamary Łempickiej (1894-1980), Meli Muter (1876-1967), Alicji Halickiej (1895-1975), Eugeniusza Eibischa (1896-1987) i Mojżesza Kislinga (1891-1953). Dziś dawny Petit Palais działa raczej przez wystawy czasowe i działalność stowarzyszenia przyjaciół kolekcji. 

Musée Jenisch w Vevey, otwarte w 1897 roku dzięki darowi Fanny Henrietty Jenisch, jest jednym z ważnych muzeów sztuki kantonu Vaud. Posiada duże kolekcje rysunku, grafiki i malarstwa, w tym Cabinet cantonal des estampes, jeden z najważniejszych zbiorów grafiki w Szwajcarii. Muzeum podaje, że jego zasoby obejmują ponad 40 tysięcy rycin, 11 tysięcy rysunków i około 1600 obrazów. W kontekście polskich śladów przywołuje się tu Józefa Czapskiego (1896-1993) i Balthasara Klossowskiego de Rolę (1908-2001), znanego jako Balthus. Czapski: malarz, pisarz, oficer, świadek XX wieku, współtwórca środowiska paryskiej „Kultury”. W 1990 roku Musée Jenisch pokazało dużą retrospektywę jego prac, obejmującą obrazy, rysunki, akwaforty i tomy dziennika. 

Balthus urodził się w Paryżu, działał przede wszystkim we Francji i Szwajcarii, ale rodzina Klossowskich miała polskie korzenie. W jego przypadku „polski ślad” nie oznacza jednoznacznej przynależności narodowej, lecz złożoną genealogię. Nie każde polskie nazwisko pozwala zawłaszczyć całą biografię, to raczej jedynie polski komponent.

Katyń, Lozanna i szwajcarski świadek

W parku Promenade de La Sallaz w Lozannie posadzono Dąb Katyński poświęcony porucznikowi Karolowi Emanuelowi Grohmanowi (1897-1940). Uroczystość zaplanowano na 4 kwietnia 2020 roku, w 80. rocznicę zbrodni katyńskiej. Grohman pochodził z Łodzi, był podporucznikiem rezerwy i studiował w Lozannie elektrotechnikę w latach 1915-1919. Został zamordowany w Katyniu. Stowarzyszenie Polskie w Genewie podkreślało jego związki z zasłużoną rodziną łódzkich przemysłowców, kolekcjonerów i mecenasów. 

Szwajcarski kontekst Katynia ma też osobę François Naville’a (1883-1968), profesora medycyny sądowej z Genewy. W 1943 roku był jednym z lekarzy, którzy uczestniczyli w pracach Międzynarodowej Komisji Lekarskiej badającej groby katyńskie. Komisja działała w realiach niemieckiej okupacji i wojny, co po 1945 roku było wykorzystywane do podważania jej ustaleń. Naville, jako przedstawiciel państwa neutralnego, zachował jednak stanowisko dotyczące sowieckiej odpowiedzialności za mord. 

Fryburg Mehoffer, wiadukt i polscy naukowcy i naukowczynie

W francuskojęzycznej części Szwajcarii poza rejonem Jeziora Genewskiego szczególnie ważnym miejscem jest Fryburg. W katedrze św. Mikołaja znajdują się witraże Józefa Mehoffera, jedno z najwybitniejszych dzieł polskiej sztuki za granicą i zarazem jedno z ważnych osiągnięć europejskiego witrażu secesyjnego. Mehoffer wygrał międzynarodowy konkurs w 1895 roku jako dwudziestopięcioletni artysta z Krakowa, a prace nad zespołem trwały przez kolejne dekady, o czym piszemy w osobnym tekście. Po sukcesie fryburskich witraży artysta miał także otrzymać zamówienie dla kościoła w Onnens

Fryburg jest jednym z najważniejszych akademickich punktów polsko-szwajcarskiej mapy. Od końca XIX wieku działała tu silna tradycja polonistyczna i slawistyczna, zapoczątkowana przez Józefa Kallenbacha (1861-1929), a rozwijana później między innymi przez Stanisława Dobrzyckiego (1875-1931) i Alfonsa Bronarskiego (1891-1965). Równolegle Uniwersytet Fryburski przyciągał polskich uczonych nauk ścisłych i społecznych wśród nich m.in. Józefa Wierusza-Kowalskiego (1866-1927), Tadeusza Estreichera (1871-1952), Augustyna Bistrzyckiego (1862-1936), Ignacego Koschembahra-Łyskowskiego (1864-1945), Antoniego Kostaneckiego (1866-1941) czy późniejszego prezydenta RP Ignacego Mościckiego, który prowadził tam badania jako chemik w latach 1896-1912, a jego pamięć upamiętnia tablica. Po II wojnie światowej szczególne znaczenie zyskała postać Józefa Marii Bocheńskiego (1902-1995), filozofa, logika i rektora uczelni w latach 1964-1966. W 1958 roku założył on we Fryburgu Instytut Europy Wschodniej, prowadzący badania nad komunizmem, później przekształcony w Międzywydziałowy Instytut Europy Środkowej i Wschodniej. Te badania, chociaż już w nieco innym zakresie, kontynuował Edward M. Świderski, obecnie (2026) profesor emerytowany filozofii kultury i estetyki Uniwersytetu Fryburskiego. Współczesny polski Fryburg ma dziś charakter bardziej rozproszony i interdyscyplinarny niż dawniej, nie brak w nim badaczek i badaczy o polskim rodowodzie wśród nich jest m.in. Beata Kułak slawistyka,  prof. Agnieszka Joniak-Lüthi zajmująca się antropologią społeczną. Obok nich warto odnotować również Joannę Hoszowską prowadzącą badania z zakresu fizyki czy Małgorzatę Barras specjalizującą się w badaniach nad wielojęzycznością,

Archivum Helveto-Polonicum przy Grand-Places 16 jest jednym z kluczowych miejsc dla zrozumienia tej historii. Fundacja została założona w czerwcu 1997 roku z inicjatywy Ludwiki i Jacka Sygnarskich. Jej celem jest gromadzenie, konserwacja, katalogowanie, udostępnianie i popularyzowanie dokumentów oraz świadectw obecności Polaków w Szwajcarii. W zasobach Archivum Helveto-Polonicum znajdują się książki, broszury, czasopisma, listy, dokumenty, fotografie, nagrania, wycinki prasowe i przedmioty. Serwis Szukaj w Archiwach podaje liczby robiące wrażenie: około 60 tysięcy książek i broszur, około 5 tysięcy tytułów czasopism, około 200 tysięcy listów i dokumentów, 15 tysięcy fotografii oraz 1500 kaset magnetofonowych i wideo. 

W zbiorach znajdują się między innymi fotografie Ignacego Paderewskiego, archiwalia Józefa Marii Bocheńskiego, rektora Uniwersytetu Fryburskiego w latach 1964-1966, oraz jedna z największych w Europie kolekcji dokumentów polskiej opozycji podziemnej z lat 1976-1989. 

Z Fryburgiem wiąże się również wiadukt Grandfey, łączony ze Stanisławem Leopoldem Błotnickim (1817-1879). Szwajcarskie źródła turystyczne i techniczne podają, że w 1856 roku spółka Chemins de fer fribourgeois zleciła Błotnickiemu studia nad tym najtrudniejszym zadaniem inżynieryjnym na trasie. To kolejny ślad działalności inżyniera wywodzącego się z Polski a działającego w środowisku Szwajcarskim

Cztery rasy Paula Landowskiego

Przed siedzibą Międzynarodowej Organizacji Pracy na placu Alberta Thomasa w Genewie znajduje się granitowy pomnik autorstwa Paula Landowskiego (1875–1961), francuskiego rzeźbiarza o polskich korzeniach. Monument odsłonięto 20 czerwca 1937 roku ku czci Alberta Thomasa (1878–1932), francuskiego polityka socjalistycznego i pierwszego dyrektora Międzynarodowego Biura Pracy, współtwórcy idei międzynarodowego prawa pracy.

Rzeźba przedstawia czterech robotników symbolizujących Europę, Afrykę, Azję i Amerykę. Landowski odwołał się tu do dawnej ikonografii „czterech części świata” oraz ówczesnych klasyfikacji ludzkości według kryteriów geograficzno-rasowych. Dziś ten język wymaga krytycznego komentarza, ponieważ współczesna nauka odrzuca biologiczne rozumienie „ras”, traktując je przede wszystkim jako konstrukty społeczne i historyczne.

Pomnik zachowuje jednak czytelny uniwersalny sens: mówi o godności pracy, solidarności międzynarodowej i pokoju. Podstawę monumentu pokrywają inskrypcje zaczerpnięte z wypowiedzi Alberta Thomasa, w tym słowa podkreślające, że praca „nie jest towarem” i powinna stać ponad walką konkurencyjną.

Fundacja Jana Michalskiego i współczesna kultura przekładu

Fundacja Jana Michalskiego w Montricher również nie leży bezpośrednio na brzegu jeziora, ale należy do najważniejszych współczesnych polsko-szwajcarskich punktów kultury w regionie. Powstała w 2004 roku z inicjatywy Very Michalski-Hoffmann dla upamiętnienia Jana Michalskiego, urodzonego w Polsce wydawcy i współtwórcy Noir sur Blanc.

Siedziba fundacji jest jednym z ciekawszych współczesnych założeń architektonicznych w regionie. Pod wielkim ażurowym dachem wspartym na słupach zawieszono niewielkie domki dla pisarzy-rezydentów. Główny budynek mieści bibliotekę, audytorium, przestrzenie wystawowe i miejsca spotkań. Biblioteka gromadzi dziesiątki tysięcy książek w różnych językach.

Polskie ślady nad Lémanem pokazują historię wielokrotnych przemieszczeń, nie jedną opowieść emigracyjną. Genewa, Lozanna, Vevey, Morges, Tolochenaz, Leysin, Montricher i Fryburg były dla Polaków miejscami azylu, pracy, leczenia, edukacji, dyplomacji, pomocy humanitarnej i pamięci. Konkretne obiekty - od salonu i muzeum Patek Philippe, przez tablice Słowackiego i Mickiewicza, pamiątki po Sienkiewiczu i Paderewskim, cmentarz żołnierzy w Leysin, realizacje Stryjeńskich, aż po Archivum Helveto-Polonicum i Fundację Jana Michalskiego - tworzą mapę polskiej obecności wpisanej w szwajcarską historię społeczną, artystyczną i instytucjonalną.