Mimo że Janowi III, który był głównym twórcą tego zwycięstwa, nie przyniosło ono spodziewanych korzyści politycznych, przyczyniło się do jego popularności w Europie. Wyrazem tego były inskrypcje i wizerunki mające upamiętniać polskiego króla. Przybliżamy je w przypadającą 17 czerwca 330. rocznicę śmierci wybitnego monarchy.

Cesarz Austrii a wiktoria wiedeńska

Na przedpolach stolicy monarchii habsburskiej, Świętego Cesarstwa Rzymskiego, rozegrała się 12 września 1683 r. walna bitwa zrzeszonych wojsk chrześcijańskich pod dowództwem Jana III z oblegającą miasto armią osmańską. Po zwycięstwie, 15 września, doszło do spotkania króla z cesarzem Leopoldem I (1640-1705), który na wieść o pokonaniu Turków wrócił do Wiednia z Passawy. Wydarzenie miało miejsce w Schwechat, niewielkiej miejscowości na południowy wschód od Wiednia, gdzie Polacy stali obozem. Okazało się ono przykre dla władcy Rzeczypospolitej i jego wojsk. Cesarz bowiem całkowicie zignorował obecność królewicza Jakuba oraz polskich notabli. W konsekwencji nastrój, jaki zapanował, pozostawał daleki od oczekiwanej przez stronę polską wdzięczności. Spotkanie stało się zapowiedzią faktu, że wielkie zwycięstwo militarne nie przyniesie Sobieskiemu i Rzeczypospolitej spodziewanych sukcesów i korzyści politycznych, a rola, jaką odegrał polski monarcha, będzie przez stronników cesarza umniejszana.

„Sobieskikreuz” w Schwechat pod Wiedniem

Jednym z nielicznych w Austrii upamiętnień udziału wojsk polskich pod wodzą Jana III w bitwie wiedeńskiej jest wzniesiony w 1697 r. w Schwechat pomnik, wystawiony na pamiątkę spotkania obu władców. Nadano mu formę skromnego, wykonanego z piaskowca obelisku zwieńczonego krzyżem, umieszczonego na czterech kamiennych kulach armatnich. Dlatego wiedeńczycy określają go jako „Kugelkreuz” lub „Sobieskikreuz”. Obelisk opatrzony jest łacińskim napisem:

„Anno gloriosi lmperii Leopoldi I XXVI Die XV Septembris. Duo longe maximi Europae Monarchae, idem Leopoldus Caesar Augustus et Joannes 3-us Poloniae Rex, Liberata prospere obsidione Vienna acto in fugam ingenti barbarorum exercitu occupatis eorundem aeneis tormentis comeatuque reportatis, praeterea opimis spoliis hoc loco inter suorum victricia arma invicem gratulabundi convenere magna utriiusque electoris ducum, principum, ac magnatum comitiva.”

Co oznacza: 

W roku 26 pełnego chwały panowania cesarza Leopolda I, 15 września, na tym miejscu zeszli się, w przytomności elektorów, książąt udzielnych, książąt i licznego orszaku magnatów, dwaj najwięksi monarchowie Europy: Leopold, cesarz rzymski i Jan III, król Polski, po szczęśliwym wyzwoleniu Wiednia z oblężenia, po rozgromieniu i zmuszeniu do ucieczki niezliczonych wojsk barbarzyńców, zdobywszy wszystkie ich działa, tabory i zapasy oraz zagarnąwszy bogate łupy, pośród zwycięskich zastępów swoich wojsk, wzajemnie składając sobie gratulacje z odniesionego triumfu.

Pomnik w Newby Hall w Anglii (Yorkshire)

W położonym w północnej Anglii hrabstwie York, w parku przy rezydencji Newby Hall, znajduje się marmurowy konny pomnik ukazujący zwycięskiego króla Jana III tratującego tureckiego wojownika ubranego w orientalny kostium i turban na głowie. Umieszczona na cokole inskrypcja wyjaśnia skomplikowaną, a jednocześnie fascynującą historię upamiętnienia.

Pierwotnie był to monument poświęcony Janowi Sobieskiemu, wykonany we Włoszech, a następnie zakupiony przez jednego z najbardziej wpływowych i najzamożniejszych ludzi w Anglii owej epoki, bankiera króla Karola II Stuarta, Roberta Vynera (1631-1688). Zakupioną statuę Vyner polecił przekuć w podobiznę Karola II i wystawił w 1672 r. na Stocks Market w Londynie. Postać tratowanego końskimi kopytami Turka, mimo iż pozostała niezmieniona, w zamiarze fundatora miała wyobrażać Olivera Cromwella. Pomnik w pierwotnej lokalizacji ukazuje rycina z końca XVII w.

Niefortunnie przekształcony monument spotkał się z licznymi głosami krytyki, sama postać jego fundatora, uznawanego za dorobkiewicza, również budziła kontrowersje. W 1733 r. pomnik został usunięty z placu i przeniesiony na dziedziniec pobliskiej karczmy, a w 1779 r. zabrany z Londynu i przetransportowany do dóbr rodzinnych Vynerów w Gautby w Lincolnshire. Od r. 1883 znajduje się na obecnym miejscu, w parku przy rezydencji Vynerów w Newby Hall.

W 1667 r. Jan Sobieski, wówczas jeszcze nie król, a marszałek wielki koronny i hetman polny koronny, odniósł zwycięstwo w stoczonej z Tatarami i Kozakami bitwie pod Podhajcami. Nie było ono może wielkim sukcesem militarnym, ale okazało się mieć duże znaczenie polityczne, zostało bowiem dostrzeżone w zachodniej Europie coraz bardziej obawiającej się Imperium Osmańskiego. Autorem pomysłu wystawienia pomnika hetmana Sobieskiego, postrzeganego jako prawdopodobny kandydat do polskiego tronu, był, jak przypuszcza historyczka sztuki Hanna Samsonowicz, sprawujący funkcję kardynała protektora Rzeczypospolitej, Virginio Orsini (1615-1676).

Trudno jest określić miejsce docelowego przeznaczenia monumentu: czy miał to być prezent dla zwycięskiego wodza, czy też miał on stanąć we Włoszech, w jednej z rezydencji Orsinich lub w Rzymie. Należy wspomnieć, że bezpośrednio po wiktorii wiedeńskiej, a następnie w jej dziesiątą rocznicę, planowano uczcić Sobieskiego pomnikiem w przedsionku bazyliki watykańskiej - zamiar ten jednak nie doszedł do skutku. W sytuacji, kiedy okazało się, że Sobieski nie zamierza kandydować do tronu w 1669 r., Orsini zarzucił ideę uhonorowania go pomnikiem. Nieukończony monument z kararyjskich kamieniołomów został sprzedany do Anglii, a następnie całkowicie zmienił nie tylko swoje pierwotne przeznaczenie, lecz także nawet upamiętnianą osobę.

Figura Jana III Sobieskiego na Prato della Valle w Padwie

Plac Prato della Valle, znajdujący się na obrzeżach Padwy, w 1767 r. stał się własnością miasta. Pierwotnie był placem targowym, należącym do benedyktynów z klasztoru Santa Giustina, w pobliżu którego się znajduje. Około 1775 r., z inicjatywy ówczesnego superintendenta Padwy Andrea Memmo (1729-1793), narodziła się koncepcja zagospodarowania przestrzennego tego dużego obszaru. Według niej planowano stworzenie reprezentacyjnego miejsca, placu-pomnika, z posągami słynnych profesorów, studentów i absolwentów uniwersytetu padewskiego. Wedle pomysłu Memma wizerunki miały być ufundowane przez władców królestw i księstw, z których pochodziły upamiętnione wybitne osobistości.  

Projekt zorganizowania przestrzennego placu opracował architekt Domenico Cerato (1715-1792), ale nigdy w pełni został ukończony. Pełna wersja założenia przedstawiona jest na miedziorycie (1785) Francesco Piranesiego (1758/9-1810). Podmokły teren wymagał stworzenia systemu melioracyjnego, w wyniku którego w monumentalny plac wpisano owalny kanał otaczający wyspę. Podczas prac budowlanych odsłonięte zostały pozostałości antycznego rzymskiego amfiteatru. Wokół kanału biegną koncentryczne aleje, a na osiach założenia przerzucone są przez niego cztery mostki. Głównym elementem placu jest 78 posągów (pierwotnie planowano ich 88) ustawionych w dwóch pierścieniach wzdłuż obu brzegów kanału. Zostały one wykonane w latach 1775-1883.

Pośród wystawionych tam figur znajduje się pomnik Jana III w pełnej postaci, ukazanego w zbroi i z wieńcem laurowym na głowie, wspierającego się o koronę. Został on ufundowany przez króla Stanisława Augusta w 1784 r. Na cokole widnieje łacińska inskrypcja:

„Ioanni Sobieskio | Qui Patav. Academiam Alumnus ingenis,| Patriam Rex | Egregus Pacis et Belli Artibus | Illustravit, | De Christiana Rep. Optime Merito, | Stanislaus Poloniae Rex | Monumentum Posuit | Anno MDCCLXXXIV.”

Co oznacza:

„Janowi Sobieskiemu, | który jako wychowanek Akademii Padewskiej, | jako król Ojczyznę | znakomicie sztukami pokoju i wojny | rozsławił | a dla Rzeczypospolitej Chrześcijańskiej szczególnie się zasłużył | Stanisław, król Polski | pomnik wystawił | roku 1784.”

By spełnić warunki narzucone koncepcją placu, polski monarcha został w inskrypcji określony jako absolwent uniwersytetu w Padwie, choć w rzeczywistości nie tylko nie studiował w tutejszej uczelni, lecz także nawet nigdy nie odwiedził tego miasta. Wydaje się, że wybór Jana III jako postaci godnej upamiętnienia we włoskim mieście był świadomym posunięciem Stanisława Augusta, a zamierzona pomyłka umożliwiała fundację monumentu.

Z rodu Sobieskich nauki w Padwie pobierali ojciec władcy, Jakub (1591-1646) oraz stryj, Jan. Nazwisko zwycięzcy spod Wiednia zaistniało więc w annałach uniwersytetu. Stanisław August w tym czasie podejmował działania kultywujące pamięć polskich monarchów, wśród których szczególnie cenił właśnie Jana III. Fundacja w Padwie poprzedziła budowę/wzniesienie słynnego pomnika zwycięzcy spod Wiednia, który w 1788 r. stanął w warszawskich Łazienkach. Stanisław August ufundował w Padwie na Prato della Valle również posąg Stefana Batorego, który nota bene też nie był studentem padewskiej uczelni.