Budynek muzeum zdaje się zawieszony nad miastem. Biała, pozornie bezokienna bryła stoi na wzgórzu Kale, w sąsiedztwie starej osmańskiej twierdzy. Warszawscy architekci znakomicie wykorzystali walory tej lokalizacji, tworząc niezwykłą przestrzeń - artystyczną kapsułę czasu z przełomu lat 50. i 60. XX wieku. Magazyny muzealne skrywają jedną z najliczniejszych polskich kolekcji dzieł sztuki poza granicami kraju. Prace artystów, profesorów i ich studentów zostały podarowane, podobnie jak projekt budynku, w geście solidarności z miastem, którego zbiory muzealne unicestwiło trzęsienie ziemi.

Skopje – pomnik ludzkiej solidarności

Kataklizm wydarzył się 26 lipca 1963 roku - zniszczeniu uległo trzy czwarte zabudowy macedońskiej stolicy, leżącej wówczas w granicach Jugosławii, a ponad 200 tysięcy osób pozostało bez dachu nad głową. W odpowiedzi ONZ zorganizowała szeroko zakrojony program pomocy, a Skopje miało się stać „pomnikiem ludzkiej solidarności”.  Jugosławia, kierowana przez Josipa Broza Titę, była wówczas państwem „trzeciej drogi”, niesprzymierzonym militarnie ani z blokiem wschodnim, ani zachodnim. Dlatego w samym środku zimnej wojny Skopje stało się miejscem, w którym pod auspicjami ONZ spotkali się przy odbudowie fachowcy i autorytety z obu zantagonizowanych obozów.

Plan odbudowy miasta - Skopje Master Plan (1964-1965) był dziełem urbanistów z całego świata, w tym specjalistów z Pracowni Urbanistycznej Warszawy. Już w kwietniu 1964 roku miejscowe władze zaproponowały, by polski zespół przygotował alternatywny plan urbanistyczny jako uzupełnienie pracy grecko-jugosłowiańskiego biura Doxiadisa. Specjalną grupę roboczą utworzono w Warszawie, a jej kierownikiem został Stanisław „Agaton” Jankowski (1911-2002) - architekt, żołnierz Armii Krajowej i uczestnik powstania warszawskiego. W skład zespołu weszli między innymi: Adolf Ciborowski (1919-1987) – koordynator z ramienia ONZ, wcześniej naczelny architekt Warszawy; Stanisław „Orsza” Broniewski (1915-2000) – jeden z przywódców Szarych Szeregów, po wojnie zajmujący się ekonomią urbanistyki; Bohdan Jastrzębski (1929-2000) – późniejszy naczelny architekt Warszawy; urbaniści Kazimierz Marczewski (1903-1977) i Juliusz Wilski (1923-2022) oraz eksperci tacy jak Maria Redziejowska, Wojciech Suchorzewski (1933-2022), Zygmunt Pióro i inni.

Prace nad planem rozpoczęto od analizy danych społecznych, geograficznych i technicznych. Zespół zaproponował trzy modele strukturalne miasta (Z, R, S), analizując ich ekonomiczne i funkcjonalne konsekwencje. Ostatecznie przyjęto monocentryczny model z czteropoziomową hierarchią ośrodków usługowych, zrównoważoną strukturą mieszkaniową, przemysłową i rekreacyjną. Uwzględniono też warunki sejsmiczne, na przykład strefy niezabudowane nad rzeką Wardar, potrzeby społeczne, w tym badania socjologiczne, oraz innowacje inżynieryjne, takie jak tak zwana optymalizacja warszawska, czyli wczesna forma analizy kosztów i korzyści. Polski plan spotkał się z uznaniem ONZ i władz Jugosławii. W 1965 roku został oficjalnie zatwierdzony do realizacji.

Muzeum bez siedziby

W pomoc dla zniszczonego Skopje zaangażowało się ponad 80 państw. Niektóre z nich podarowały budynki użyteczności publicznej - szkoły, przedszkola, szpitale, biblioteki i centra sportowe.

Wciąż brakowało jednak gmachu, który pomieściłby powstającą ad hoc kolekcję dzieł sztuki napływających do Skopje z całego świata. Odzew na apel, skierowany do międzynarodowego środowiska artystycznego w październiku 1963 roku podczas IV Kongresu Międzynarodowego Stowarzyszenia Sztuk Plastycznych w Nowym Jorku (L’association internationale des arts plastiques, AIAP), zaskoczył wszystkich. Z braku lepszej lokalizacji dzieła magazynowano tymczasowo w jednym z wojskowych hangarów na przedmieściach. W lutym 1964 roku powołano do życia muzeum, które - choć rozpoczęło działalność wystawienniczą - jeszcze przez długi czas nie miało stałej siedziby. Jego dyrektor, Boris Petkovski (1931-2005), zabiegał o to, by projekt gmachu stworzył dla Skopje sam Le Corbusier (1887-1965). Ten jednak odmówił.

Warszawskie „Tygrysy” w Skopje

Polska znajdowała się w pierwszej dziesiątce państw-darczyńców wspierających odbudowę Skopje. W listopadzie 1965 roku, podczas wizyty delegacji partyjno-rządowej PRL w tym mieście, zapadła decyzja o podarowaniu stolicy Macedonii projektu budynku, który miał stać się siedzibą Muzeum Sztuki Współczesnej.

Krajowy konkurs Stowarzyszenia Architektów Polskich ogłoszono 9 stycznia 1966 roku. Projekt nie miał być pomnikiem ani mauzoleum, lecz raczej - jak pisał w sprawozdaniu z konkursu, opublikowanym w miesięczniku „Architektura” (1966, nr 10), architekt Jerzy Hryniewiecki - „akcentem optymistycznej przyszłości”. Napłynęło 89 propozycji. Wyniki ogłoszono 16 maja 1966 roku. Zwyciężył projekt nr 16 autorstwa zespołu w składzie: Jerzy Mokrzyński (1909-1997), Wacław Kłyszewski (1910-2000) i Eugeniusz Wierzbicki (1909-1991), nazywanych w środowisku żartobliwie „Tygrysami”.

Opracowanie dokumentacji technicznej trwało do kwietnia 1968 roku. Budowa ruszyła rok później i była finansowana przez stronę jugosłowiańską. Gmach wzniesiono na planie kwadratu o boku długości 42,5 m. Zbudowany z żelbetu szkielet konstrukcyjny, został zabezpieczony przed ruchami sejsmicznymi. Większość ścian wykonano z betonu, natomiast elewacje obłożono białym marmurem. Marmurowe posadzki ułożono również na parterze.

Muzeum uroczyście otwarto 13 listopada 1970 roku, w Dzień Wyzwolenia Skopje. Od 2014 roku, po dłuższej przerwie spowodowanej remontem, budynek ponownie służy zwiedzającym.

Muzeum w ruchu

Ciekawostką jest fakt, że wśród prac konkursowych znalazła się także oryginalna propozycja wybitnego polsko-fińskiego architekta i teoretyka architektury Oskara Hansena (1922-2005). Projekt zakładał stworzenie muzeum w formie czegoś na kształt ruchomej rzeźby, złożonej z kilku hydraulicznie poruszanych nibyparasoli. Czymże jest muzeum sztuki nowoczesnej? - pytał Hansen. Nikt przecież nie wie, jak sztuka będzie wyglądała w przyszłości. Tak więc muzeum-laboratorium, „muzeum nieskończonych możliwości”, było - jego zdaniem - pomysłem w pełni uzasadnionym. O wiele bardziej niż znana z przeszłości „przechowalnia do wieszania dzieł”.

Podarowana kolekcja

W światowej zbiórce dzieł dla Skopje znalazły się prace tak wybitnych artystów jak Pablo Picasso i Henry Moore. Polski wkład był częścią tego samego międzynarodowego gestu solidarności. Jak bardzo miał on konkretny wymiar, pokazują zachowane w Archiwum Akt Nowych listy artystów. „Zgłaszam obraz dla Muzeum w Skopje, olej, format 100 x 60, tytuł »Dom zburzony«” - podpisał Jacek Sienicki. Podobne deklaracje można znaleźć w teczce „Dary polskich plastyków dla Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Skopje”.

To tylko część historii czterech zbiórek przeprowadzonych w latach 1964-1967 przez Związek Polskich Artystów Plastyków oraz współpracujący z nim Polski Komitet Narodowy Międzynarodowego Stowarzyszenia Sztuk Plastycznych. Obie organizacje zwracały się imiennie do twórców i twórczyń, a apele przyniosły oczekiwany rezultat. W pierwszej zbiórce, zakończonej w listopadzie 1964 roku, zebrano prace między innymi Jana Berdyszaka (1934-2014), Tadeusza Brzozowskiego (1918-1987), Józefa Gielniaka (1932-1972), Benona Liberskiego (1926-1983), Jerzego Nowosielskiego (1923-2011), Jerzego Panka (1918-2001) i Konrada Srzednickiego (1894-1993).

Do warszawskiej siedziby ZPAP napływały kolejne dary, które następnie przesyłano do Skopje partiami. Ostatnia zbiórka objęła rzeźby i medale, pokazane we wrześniu 1967 roku w Galerii Rzeźby na ekspozycji „Rzeźba. Wystawa darów dla Skopje”. Były to prace między innymi Bronisława Chromego (1925-2017), Władysława Frycza (ur. 1929), Józefa Kandefera (1926-1983), Stanisława Kulona (1930-2022), Ludwiki Nitschowej (1889-1989), Tadeusza Siekluckiego (1925-1994), Karola Tchorka (1904-1985) i Stanisława Wakulińskiego (1923-2013).

Dziś kolekcja, powstała w geście solidarności, liczy ponad 200 prac autorstwa przeszło 130 polskich artystów i artystek. Jest jedną z najliczniejszych kolekcji „narodowych” w skopijskim muzeum.

Inwentaryzacja i konserwacja

W 2015 roku z inicjatywy Ambasady RP w Skopje, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum Sztuki w Łodzi rozpoczęto projekt mający na celu zinwentaryzowanie, analizę i konserwację tej cennej kolekcji. W badaniach uczestniczyła Magdalena Ziółkowska – historyczka sztuki i kuratorka, która wraz z zespołem dokonała przeglądu i dokumentacji ponad 100 dzieł.

Wiele z tych prac powstało w latach 1965-1967 i zostało przekazanych przez samych artystów. Prace często opatrzone są dedykacjami na odwrocie. Choć przez dekady przechowywano je w magazynach, ich wartość artystyczna i historyczna pozostaje ogromna. Odzwierciedlają nie tylko indywidualne style twórców, ale i ducha powojennej awangardy oraz napięcia między tradycją a nowoczesnością, sztuką a technologią.

Jak podkreślała Magdalena Ziółkowska  w rozmowie opublikowanej na stronach Contemporary Lynx, polska kolekcja nie tylko dokumentuje ważny moment w historii europejskiej sztuki, lecz także - dzięki nowym badaniom i międzynarodowej współpracy - daje zapomnianym dziełom szansę na ponowne zaistnienie w świadomości widzów jako świadectwo epoki, talentu i idei.

W ramach swojej działalności dokumentacyjnej Magdalena Ziółkowska odegrała kluczową rolę w opracowaniu i analizie kolekcji sztuki polskiej w Muzeum Sztuki Współczesnej w Skopje. Jej praca obejmowała identyfikację dzieł, ocenę ich stanu zachowania oraz przygotowanie katalogu, który ma stanowić zarówno źródło wiedzy historycznej, jak i punkt wyjścia do dalszych działań kuratorskich i konserwatorskich.

Warto wspomnieć, że na stronach Google Arts and Culture dostępna jest wirtualna wystawa prezentująca wybrane prace polskich artystów znajdujące się w Skopje. Niektóre dzieła polskich artystów zostały także opisane w dostępnym online katalogu kolekcji (obejmuje sześć osób - stan na 2024).

Wystawa

W 2019 roku w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie odbyła się wystawa „Skopje. Miasto, architektura i sztuka solidarności”, ukazująca nie tylko artystyczny, ale i urbanistyczno-architektoniczny wymiar pomocy Polski dla zniszczonej macedońskiej stolicy. Szczególną uwagę poświęcono roli polskich urbanistów, których doświadczenie w odbudowie Warszawy po II wojnie światowej okazało się bezcenne przy rekonstrukcji Skopje po katastrofalnym trzęsieniu ziemi. Co więcej, doświadczenie macedońskie zaowocowało zaproszeniem polskich urbanistów do prac nad rekonstrukcją miasta Chimbote w Peru po trzęsieniu ziemi w 1971 roku. Krakowskiej wystawie towarzyszyła publikacja „Skopje: miasto, architektura i sztuka solidarności”.

O tym aspekcie działalności polskich urbanistów napisała także Kinga Nettmann-Multanowska w książce „Warszawa rysuje Skopje”. Artykuł na ten temat opublikował również Pavel Veljanoski.

Kolekcja

Grafiki i rysunki (w kolekcji łącznie 111 prac z lat 1965-1967)

1. Jan Cybis, „Góra Kalwarii”
2. Czesław Rzepiński, „Martwa natura”
3. Mieczysław Wejman, „Rowerzysta V”
4. Konrad Srzednicki, „Powrót z majówki”
5. Marian Malina, „Postać siedząca II”
6. Olga Peczenko, „Głowy”
7. Jan Tarasin, „Zbiorowisko”
8. Leszek Sobocki, „Autoportrety”
9. Barbara Kwaśniewska (bez tytułu)

Malarstwo

1. Jadwiga Maziarska, „Cricot”
2. Ewa Maria Łunkiewicz-Rogoyska, „Kompozycja czerwona”
3. Jerzy Nowosielski
4. Tadeusz Brzozowski
5. Alfred Lenica
6. Jerzy Krawczyk
7. Tadeusz Dominik
8. Andrzej Strumiłło
9. Rajmund Ziemski
10. Adam Marczyński
11. Benon Liberski, „Ludzie i domy”, „Działoszyn” (1965), „Chemostal” (1966)
12. Jan Berdyszak
13. Zygmunt Kotlarczyk
14. Danuta Leszczyńska-Kluza
15. Franciszek Bunsch
16. Jerzy Rosołowicz, „Układ z alfa I”
17. Marian Szpakowski, „Kompozycja z cyklu Rytmy”
18. Marian Bogusz, „Kompozycja 20/59”

Rzeźby

1. Karol Tchorek, „Głowa”
2. Władysław Frycz, „Oszczepnik”
3. Bronisław Chromy, „Hagia Sophia”, „Owca”