Międzynarodowa Wystawa Nowoczesnych Sztuk Dekoracyjnych i Przemysłu w Paryżu trwała od 28 kwietnia do października 1925 r. Ekspozycję rozplanowano na rozległej przestrzeni w centrum miasta - od monumentalnej Esplanady Inwalidów po okolice Grand Palais. 

W przedsięwzięciu wzięło udział 21 państw. Polska zdobyła na niej 172 nagrody. Niezależnie od tego, czy udział Polski był rzeczywistym sukcesem, jego znaczenie polegało przede wszystkim na zapoczątkowaniu modelu państwowej opieki nad sztuką i kulturą.

Wybór zwycięzców

Sukces wystąpienia Polaków na wystawie był w dużej mierze zasługą krytyka sztuki Jerzego Warchałowskiego (1874-1939), komisarza polskiej ekspozycji, który już w 1921 r., po otrzymaniu zaproszenia od organizatorów, wystosował list otwarty do artystów, zachęcając ich do nadsyłania projektów. W odezwie podkreślał potrzebę stworzenia dzieł oryginalnych, a zarazem odpowiadających już istniejącym standardom zachodnim. 

W wyniku konkursów do współpracy zaproszono artystów wywodzących się z Warsztatów Krakowskich, a po I wojnie światowej związanych ze środowiskami warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, którzy w naturalny sposób potrafili odpowiedzieć na potrzebę połączenia nowoczesności z lokalną tradycją.

Metody konstruowania przestrzeni polskiej ekspozycji

Przestrzenie ekspozycyjne, w których zgromadzono polskie wyroby, ukształtowano tak, aby pobudzały ciało do interakcji i dotyku, angażując wszystkie zmysły, wyobraźnię i emocje. W aranżacji największy nacisk położono na pawilon polski przy Cours la Reine - tzw. ulicy Narodów, położonej na bulwarach prawego brzegu Sekwany. 

Budynek, zaprojektowany przez Józefa Czajkowskiego (1872-1947), pomyślano jako swoistą „architecture parlante” - „mówiącą architekturę”. Prostą bryłę, ozdobioną motywami zaciosów zaczerpniętych ze sztuki zakopiańskiej i odwołujących się do rodzimej ludowości, zwieńczono szklaną kopułą, przywodzącą na myśl futuryzm, zwłaszcza w oświetleniu wieczornym. 

Poszczególne elementy pawilonu miały wywoływać określone skojarzenia: kuta krata projektu Czajkowskiego - ludowe wycinanki; rzeźba „Rytm” Henryka Kuny (1879-1945) - harmonię i wewnętrzny ład; sgraffita w podcieniach z herbami miast - ideę zjednoczenia państwa; wielobarwne dekoracje - przaśność sztuki ludowej; a biel elewacji - sztukę sakralną wiejskich kościołów oraz modernizm.

Również wyposażenie wnętrza przemyślano w analogiczny sposób: witraż Józefa Mehoffera (1869-1946) odsyłał do sfery sacrum; drewniane ławy Karola Stryjeńskiego (1887-1932) - góralskiego rzemiosła; malarskie panneaux Zofii Stryjeńskiej (1891-1976) - witalności słowiańszczyzny, życia ludu w zgodzie z rytmem natury oraz wielonarodowości Rzeczypospolitej; a geometryzujące, drewniane meble Wojciecha Jastrzębowskiego (1884-1963), a także wykonane z miękkiej włóczki tapiserie Zofii Stryjeńskiej - do zarazem nowoczesnego i swojskiego, zakorzenionego w tradycji luksusowego wyposażenia wnętrz gabinetowych. 

Drugą część polskiej ekspozycji, na którą złożyły się cztery sale, usytuowano w Galerii Inwalidów, gdzie można było obejrzeć m.in. drewnianą Kapliczkę Bożego Narodzenia Jana Szczepkowskiego (1878-1964), która poprzez dobór materiału - drewna sosnowego, tematykę religijną oraz sposób wykonania - wykorzystanie tradycyjnych dla regionu Podhala technik obróbki - nawiązywała do dyskursu „prapolskości” i idei nieskażonej cywilizacyjnie kultury górali, zarazem sięgając do nowoczesnej stylistyki kubizmu.

Dodatkowo w Galerii Inwalidów zaprezentowano wnętrza autorstwa Władysława Jastrzębskiego (1880-1958), wyposażone w zaprojektowane przez niego meble, które przywodziły na myśl raczej stylistykę art déco niż polską ludowość, a także ekspozycję batików Józefy Kogut (1902-1979), stanowiącą próbę przełożenia roślinnej ornamentyki na jawajską technikę. Dodatkowo zwiedzający mogli w tej części ekspozycji polskiej zapoznać się z folkloryzującymi kilimami z geometrycznymi wzorami.

Polacy zadbali także o efemeryczną oprawę pokazu. Oprócz kiosku z Lajkonikiem, zaprojektowanego przez Karola Stryjeńskiego i przyciągającego uwagę barwną formą, służącego sprzedaży pamiątek, wzniesiono kawiarnię, w której można było zaspokoić potrzeby smaku. Przestrzeń tę dopełniały dźwięki ludowych kapel.

Uzupełnieniem tych prezentacji była wystawa Polaków w położonym w odległym Grand Palais, na której zaprezentowano m.in.: projekty architektoniczne, grafiki, przykłady realizacji introligatorskich, a także tych wykonanych przez uczniów szkół artystycznych. 

Zwłaszcza ten ostatni dział cieszył się popularnością wśród zwiedzających. Nieoczekiwanie z uwagi na kradzieże wyrobów wykonanych na przykład zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, prowokował problemy natury logistycznej.

Polonika związane z Międzynarodową Wystawą Nowoczesnych Sztuk Dekoracyjnych i Przemysłu w Paryżu w 1925 r. w kolekcjach zagranicznych

Mimo sukcesu Polaków na Międzynarodowej Wystawie Nowoczesnych Sztuk Dekoracyjnych i Przemysłu w Paryżu w 1925 r. niewiele elementów prezentowanych przez nich w ramach ekspozycji trafiło do zbiorów publicznych za granicą. 

Szczegółowe dzieje wielu z nich pozostają nieznane. Prawdopodobnie, jednak jak w przypadku zdemontowanego pawilonu Czajkowskiego, którego fragmenty trafiły do Łazienek, uległy zniszczeniu.

Na przykład sześć panneaux „Pory roku” Zofii Stryjeńskiej, ukazujące wyobrażony lud i obrzędy słowiańskie, a także personifikacje kolejnych miesięcy, niedługo po ekspozycji paryskiej prezentowane były wpierw w warszawskiej Zachęcie (1926), potem w Krakowie (1928), Lwowie (1932), wreszcie w Stanach Zjednoczonych (1933-1934). Przez pewien okres w międzywojniu cykl zdobił nawet gmach Sejmu RP, następnie został jednak podzielony. 

Fragmenty kompozycji trafiły do zbiorów publicznych w Polsce i kolekcji prywatnych, jeden zaś - wąski kadr z wizerunkiem kobiety w czerwonej sukience z panneau Styczeń - Luty - do zbiorów Biblioteki Polskiej w Paryżu. 

Innym spektakularnym dziełem zrealizowanym na potrzeby Międzynarodowej Wystawy Nowoczesnych Sztuk Dekoracyjnych i Przemysłu w Paryżu była Kapliczka Bożego Narodzenia Jana Szczepkowskiego, nagrodzona Grand Prix, która znajduje się obecnie w kościele w Dourges. 

Jak zauważyła historyczka sztuki Katarzyna Chrudzimska-Uhera, wbrew oczekiwaniom finansowym strony polskiej sprzedano ją Francji za zaledwie jedną trzecią ceny. Nie powiodły się ani starania Jerzego Warchałowskiego, by umieścić ją w paryskiego Muzeum Sztuki Dekoracyjnej (obecnie MAD) ani nie ziściły mrzonki, by eksponować ją w Luwrze. 

W 1927 r. realizacja trafiła do prowincjonalnego Kościoła św. Stanisława w Dourges, położonym w ośrodku polskich emigrantów w regionie Nord-Pas-de-Calais. Historia dokonywania tej transakcji ukazuje nie tylko fiasko polityczne i reprezentacyjne, lecz także handlowo-eksportowe kraju, który dopiero co odzyskał niepodległość. 

Publiczność francuska, choć początkowo zainteresowana inną wersją egzotyki oferowaną przez polskich artystów, nawiązującą jednak do swojskiej dla nich poetyki kubizmu, wkrótce o niej zapomniała. Jednak, choć wiele obiektów prezentowanych przez Polaków nie zyskało międzynarodowego uznania bezpośrednio po zakończeniu wystawy, sukces ekspozycji wpłynął korzystnie na sytuację zawodową uczestniczących w niej twórców. 

Świadczą o tym kariery takich artystów, jak Jan Szczepkowski czy Zofia Stryjeńska, a także wielu innych, dziś w dużej mierze zapomnianych.

Po latach zainteresowanie tym dziedzictwem za granicą stopniowo odżywa - w 2019 r. Kirkland Museum of Fine & Decorative Art w Denver (USA) nabyło geometryzujący, drewniany komplet mebli - stół i krzesła, autorstwa Mieczysława Kotarbińskiego (1890-1943). 

Fakt, że obiekty z polskiej ekspozycji z 1925 r. trafiły do zagranicznych kolekcji publicznych, świadczy o ich postępującej rewaloryzacji.