Do najdawniejszych dzieł sztuki stanowiących wyposażenie kościoła kolegiackiego należą nagrobki hetmana i kanclerza wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego oraz członków jego rodziny.

Kościół w Żółkwi jako wotum wdzięczności

Główna świątynia magnackiego latyfundium nie była pierwotnie przez fundatora planowanym miejscem jego pochowku, nie przeznaczono jej również roli rodowego mauzoleum. Stanisław Żółkiewski wpierw pragnął być pochowany w ojcowskim grobowcu w lwowskiej katedrze. Pod koniec życia zmienił zdanie. Brał wówczas pod uwagę ufundowany kościół, lecz wobec toczonych wojen dopuszczał pochówek poza granicami kraju, w Wołoszczy (współczesnej Mołdawii). W takim wypadku nakazywał

„mogiłę wysoką usuć, nie dla ambicyi jakiej tak chcę mieć, ale żeby grób mój był kopcem Rzeczypospolitej granic”.  

Zgodnie z intencją hetmana kościół pw. św. Wawrzyńca, wzniesiony latach 1606-1618,  miał być pomnikiem chwały polskiego rycerstwa, którym dowodził, wotum wdzięczności „Bogu wyświadczającemu wielokrotnie miłosierdzie swoje ojczyźnie naszej (której moje też jakie takie usługi niosłem) i [który] obdarzył ją zwycięstwami, tenże Bóg Wszechmogący”. Jednoznacznie przesądzał o tym opracowany przez Stanisława Żółkiewskiego bezprecedensowy program liturgiczny. Nie wysunięto w nim na plan pierwszy obowiązków kleru względem duszy fundatora i jego rodziny, lecz nakazano przede wszystkim dbałość o pamięć o odniesionych przez niego zwycięstwach.

Żółkiewski ustanowił uroczyste obchody rocznic: 24 stycznia - bitwy pod Byczyną (1588), 28 stycznia - walk z Turkami pod Udyczą i pod Korowajną (1606), 16 czerwca - zmagań z Kozakami na Ukrainie (1596), 4 lipca - bitew pod Guzowem (1607) i Kłuszynem (1610), 20 października - zwycięstwa nad armią hospodara mołdawskiego Michała (1599), 24 listopada - odparcia wojsk arcyksięcia Maksymiliana Habsburga spod Krakowa (1587).

Hetmańskie idee rycerskości znalazły piękny i jednoznaczny wyraz w znakomitym artystycznie rzeźbiarskim fryzie belkowania obiegającego elewacje świątyni. Są tam postaci husarzy walczących oraz ginących za ojczyznę i wiarę katolicką w boju z Moskwicinami, Tatarami i Turkami, a towarzyszą im patroni rycerstwa i dowódca obecny poprzez symbolicznie znaki herbowe. Nie zabrakło orłów - symboli królestwa, a jednocześnie przypominających o starożytnej idei psychopompa, orła unoszącego dusze zmarłych do wieczności. Program ideowy dopełniał, zawieszony w kościele, wielki obraz bitwy pod Kłuszynem (1610) jako zwycięstwa otwierającego drogę do Moskwy. 

Idee przyświecające mężowi znakomicie rozumiała żona, Regina z Herburtów Żółkiewska, ustanawiając w 1621 roku fundacje mszalne, z egzekwiami, za dusze hetmana poległego pod Cecorą oraz poległych i zmarłych w niewoli jego żołnierzy, a także w intencji uwięzionych przez wrogów.

Kolegiata w Żółkwi - mauzoleum rodu Żółkiewskich

Pierwotna, zaplanowana przez hetmana Żółkiewskiego, funkcja świątyni zaczęła ulegać zmianie po jego tragicznej śmierci w roku 1620. Poczęto w niej upamiętniać nie tylko postać fundatora, lecz także członków jego rodziny walczących w obronie ojczyzny. W rezultacie kolegiata stała się rodowym mauzoleum Żółkiewskich oraz ich spadkobierców: Daniłowiczów i Sobieskich. Ich nagrobki, epitafia i portrety, przedstawienia zwycięskich batalii wypełniły wnętrze kościoła. W krypcie spoczęli obok hetmana Żółkiewskiego: jego małżonka Regina z Herburtów (zm. 1626), ich syn Jan (zm. 1623) i córka Zofia Daniłowiczowa (zm. 1634), wojewodzina ruska, jej syn Stanisław Daniłowicz (1636) oraz zięć Jakub Sobieski (zm. 1648, kasztelan krakowski) i kilku innych członków rodziny.

Brak przekazów archiwalnych nie pozwala ustalić okoliczności wykonania zespołu pomników nagrobnych najbliższej rodziny hetmana. Powstały one dzięki Zofii z Żółkiewskich Daniłowiczowej, wojewodzinie ruskiej, dziedziczce ojcowskiej fortuny. Pomimo podejmowanych prób związania rzeźb z twórczością pewnych rzeźbiarzy działających we Lwowie w pierwszej połowie XVII wieku muszą pozostać nadal dziełami anonimowych artystów.

Nagrobki w prezbiterium

W prezbiterium kościoła, po bokach ołtarza głównego, stoją dwa okazałe monumenty z czerwonego marmuru, ujęte potężnymi kolumnami z szarawego kamienia. Skomponowane są identycznie. W głębokich niszach, ujętych arkadami, stoją pełnoplastyczne, naturalnej wielkości postacie. Kompozycję dopełniają po bokach stoły nakryte tkaninami. Cokół zajmują pola z panegirycznymi inskrypcjami i tablice dekoracyjne. W centrum zwieńczenia znalazły się medaliony z herbami, ujmowane przez alegoryczne postaci, na osi zaś kolumn - figury świętych patronów.

Nagrobek przy ścianie po stronie ewangelii

Nagrobek przy ścianie północnej (lewej, patrząc od ołtarza) jest poświęcony hetmanowi i kanclerzowi wielkiemu koronnemu, Stanisławowi Żółkiewskiemu oraz jego synowi Janowi, staroście hrubieszowskiemu, zmarłemu od ran odniesionych pod Cecorą. Obaj mają na sobie pełne zbroje płytowe; hełmy znalazły się u ich stóp. Starszy z Żółkiewskich dzierży w dłoniach buławę hetmańską i kanclerską pieczęć, młodszy trzyma buzdygan. W zwieńczeniu widnieje Michał Archanioł - figura patrona rycerzy, kartusz z personifikacjami cnót „Męstwa” („Fortitudo”) i „Sprawiedliwości” („Justitia”), z herbami: Lubicz, Korczak, własnym Herburtów i Półkozic; po bokach rzeźby patronów: św. Jan Ewangelista i św. Stanisław biskup. Dolną partię cokołu wypełniają przedstawienia różnego rodzaju uzbrojenia.

Nagrobek przy ścianie po stronie lekcji

Na nagrobku przy ścianie południowej (prawej, patrząc od ołtarza) została przedstawiona hetmanowa i kanclerzyna Regina z Herburtów Żołkiewska wraz z córką Zofią Daniłowiczową. W zwieńczeniu monumentu osadzono figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem, po bokach zaś przedstawienia patronek: św. Reginy i św. Zofii. W kartuszu widnieją herby Lubicz, własny Herburtów, Nieczuja i Bończa.

Przedstawienia Żółkiewskich mają zdecydowanie charakter portretowy. Jest to szczególnie ważne w przypadku hetmana, którego ikonografia oczekuje na szczegółowe opracowanie. Obraz, uchodzący dotąd za jego wierny wizerunek (przechowywany w Muzeum Narodowym w Krakowie), okazał się ostatnio przedstawieniem innego dowódcy - Marcina Kalinowskiego, hetmana polnego koronnego w latach 1633-1636.

Kościół pw. św. Wawrzyńca w Żółkwi - miejsce kultu bohatera narodowego

Kolegiata w Żółkwi w kolejnych stuleciach stała się szczególnym miejscem kultu bohatera narodowego, o którego czynach przypominały kolejne rocznice bitew, zwłaszcza pod Kłuszynem i Cecorą. Kreowano postać wodza zwyciężonej armii na bohatera bez skazy. I chociaż wiemy, że takich nie ma, to w niczym nie umniejsza to pamięci o wybitnym mężu stanu, gorącym patriocie, obdarzonym wielkim talentem dowódcy, dobrym gospodarzu i troskliwym opiekunie rodziny. To wówczas zrodziła się piękna legenda o lekcjach patriotyzmu udzielanych przy pomniku pradziada przez Teofilę z Daniłowiczów Sobieską synom - Markowi i Janowi, późniejszemu królowi, pogromcy Turków i Tatarów spod Chocimia i Wiednia. Młodzi Sobiescy mieli uczyć się łaciny z widniejącego na nagrobku słynnego cytatu z „Eneidy” Wergiliusza: Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor (Niech z kości naszych powstanie mściciel), a także dwuwiersza: Tibi hostis ad terrorem, Tibi hosper ad exemplum (Tobie wrogu na postrach, Tobie przechodniu na wzór). Czytali także napis na pomniku prababki, zaczerpnięty z biblijnej Księgi Judyty: Vae genti insurgenti super genus meum. Dominus enim omnipotens vindicabit in eis (Biada narodowi powstającemu na naród mój. Bóg wszechmogący będzie się mścił nad nim).

Nagrobki Żółkiewskich przetrwały w dobrym stanie, należy jednak odnotować ingerencje w umieszczone na nich napisy. Oba zostały gruntownie odnowione w latach 1991-1997 podczas prac konserwatorskich prowadzonych pod kierunkiem droku Janusza Smazy przez studentów wydziałów konserwacji ASP w Warszawie i Krakowie.