Barbara Jagiellonka (1478-1534) zwana także Barbarą Saską lub Barbarą z Polski, była córką króla Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki oraz żoną Jerzego Brodatego, księcia saskiego z dynastii Wettynów. Małżeństwo to miało istotne znaczenie polityczne i dynastyczne, a jego uroczysta ceremonia odbyła się w Lipsku w 1496 roku, gromadząc ponad 6 tysięcy szlachciców z całej Europy.

Portret berliński

Najbardziej znany portret Barbary Jagiellonki namalował Lucas Cranach Starszy. Obraz znajduje się dziś w Berlinie. Ukazuje księżnę w półpostaci, w eleganckim kostiumie obszytym futrem oraz w białej czapce. Na lewym ramieniu widnieje charakterystyczny emblemat warsztatu Cranacha - wąż ze złożonymi skrzydłami, będący znakiem firmowym artysty.

Dzieło powstało już po śmierci portretowanej, najprawdopodobniej jako część większego cyklu portretów dynastycznych. Obraz namalowano na desce bukowej. W przeszłości znajdował się w kolekcji Suermondta w Akwizgranie, a w 1874 roku został zakupiony przez berlińską Galerię Malarstwa (Gemäldegalerie), gdzie znajduje się do dziś.

Portret Barbary Jagiellonki stanowi nie tylko wybitny przykład renesansowego malarstwa portretowego, ale także świadectwo związków dynastii Jagiellonów z dworem saskim. Wpisuje się zarazem w tradycję reprezentacyjnych wizerunków kobiet z rodów książęcych i królewskich.

Dzieło to należy do serii czterech znanych portretów Barbary Jagiellonki, pochodzących z warsztatu Cranacha i jego kręgu. Pozostałe wersje przechowywane są między innymi w Państwowym Muzeum Sztuki w Kopenhadze, inne zaś znane są z rynku antykwarycznego - jeden z portretów sprzedano w domu aukcyjnym Christie's w 2007 roku, a jeszcze inny znajdował się niegdyś w posiadaniu cesarza niemieckiego.

Katalog przedstawień Barbary Jagiellonki

1. Lucas Cranach Starszy (lub warsztat)
   Portret berliński
   1537 rok
   Olej na lipowej desce
   36,8 x 23,8 cm
   Galeria Malarstwa (Gemäldegalerie) w Berlinie
   Nr inw. 1312

   Portret półpostaciowy Barbary Jagiellonki w stroju z obszyciem futrzanym i białej czapce. Nad prawym ramieniem widoczny znak warsztatu Cranacha - wąż skierowany w lewo ze złożonymi skrzydłami. Obraz pochodzi ze zbiorów Suermondta w Akwizgranie. W 1874 roku trafił do Galerii Malarstwa w Berlinie. Przed II wojną światową był czasowo wypożyczony do Wrocławia.

2. Warsztat Lucasa Cranacha Starszego
   Portret z Rijksmuseum Twenthe w Enschede
   1537 rok (?)
   Olej na desce
   35 x 23 cm

   Obraz jest identyczny pod względem formatu i kompozycji z wersją berlińską. Przed II wojną światową własność marszanda Jacques’a Goudstikkera z Amsterdamu. Skonfiskowany przez nazistów. Po wojnie przekazany jako depozyt do Rijksmuseum Twenthe w Enschede. W 2006 roku restytuowany spadkobiercom Goudstikkera.

3. Lucas Cranach Starszy (warsztat?)
   Portret kopenhaski
   1537 rok (?)
   Olej na desce
   36,8 x 23,8 cm
   Państwowe Muzeum Sztuki w Kopenhadze
   Nr inw. KMSsp721

   Obraz znajduje się w zbiorach kopenhaskiej Kunstkammer od 1690 roku.

4. Lucas Cranach Starszy
   Portret kopenhaski
   Olej na desce
   40 x 29,5 cm

   Półpostać kobieca w ciemnej sukni i kapeluszu, identyfikowana jako Barbara Jagiellonka. Identyfikacja opiera się na podobieństwie fizjonomicznym oraz inicjałach powtarzających się kilkakrotnie w ogniwach naszyjników. W czasach Cesarstwa Niemieckiego obraz znajdował się w posiadaniu cesarza w Berlinie. Ostatnio został odnotowany na szwajcarskim rynku sztuki w 1994 roku.

5. Warsztat związany z dworem saskim
   Barbara z Polski w Rejestrze Rodzin Saskich
   Około 1520-1530
   Miniatura portretowa w księdze rodowej (Stammbuch)
   Saska Biblioteka Państwowa i Uniwersytecka w Dreźnie

   Portret przedstawia Barbarę z Polski (Barbarę Jagiellonkę) w manierze typowej dla ówczesnych ksiąg genealogicznych - frontalnie lub z lekkim zwrotem w bok, z godnością i spokojem charakterystycznymi dla reprezentacyjnych wizerunków kobiet z dynastii Wettynów. Wizerunek ten wyróżnia się trafnym oddaniem cech fizjonomicznych: mocnego, zakrzywionego nosa, kontrastu między wąską górną a pełniejszą dolną wargą oraz wyrazistych oczu - dużych, ciemnych i głęboko osadzonych. Podkreśla się zgodność tych rysów z innymi wiarygodnymi portretami księżnej, co czyni ten wizerunek jednym z najpewniejszych jej przedstawień.

6. Lucas Cranach Starszy (przypisywany)
   Tryptyk w kaplicy grobowej Jerzego Brodatego
   1534 rok
   Katedra w Miśni

   Wizerunek księżnej Barbary z Polski umieszczono jako portret donatorski na prawym skrzydle tryptyku w kaplicy grobowej jej męża, księcia Jerzego Brodatego, w katedrze w Miśni. Dzieło powstało po śmierci Barbary Jagiellonki, w 1534 roku, i zostało zamówione przez księcia. W centralnej części ołtarza przedstawiono Marię i św. Jana, nad którymi unosi się orszak aniołów niosących Arma Christi. Po bokach, w pozycjach klęczących, ukazano fundatorów: po lewej Jerzego, po prawej Barbarę, za którymi stoją po dwaj apostołowie.

   Barbara została sportretowana w dostojnej, modlitewnej pozie, z rękami złożonymi w symbolicznym geście oddania. Ubrana jest w czarne, bogato zdobione szaty brokatowe, z widoczną biżuterią i charakterystycznym kobiecym czepcem, typowym dla mężatek. Jej sylwetka emanuje powagą, a wydłużona twarz, wyraźnie zaznaczony nos i skupione spojrzenie czynią ten portret jednym z najbardziej wiarygodnych przedstawień księżnej. Kompozycja odznacza się wysokim poziomem artystycznym i ma charakter memorialny - zarówno jako wyraz osobistej żałoby Jerzego Brodatego, jak i publicznej afirmacji pobożności oraz statusu Barbary jako członkini dynastii Jagiellonów i księżnej Saksonii.

7. Odlewnia Martina Hilligera z Freiberga
   Płyta nagrobna księżnej Barbary
   1534 rok
   Brąz
   Katedra w Miśni

   Płyta wtopiona w posadzkę kaplicy. Barbarę przedstawiono frontalnie, w pozycji stojącej, z rękami skrzyżowanymi na piersiach. Ubrana jest w brokatową suknię z futrzanym obszyciem, pod którą widoczna jest fałdowana szata. Ma także charakterystyczny dla mężatek czepek i fryzurę. W dłoni trzyma różaniec. Otacza ją pas roślinno-ornamentalny z motywami renesansowymi oraz herby Polski i Saksonii. W dolnej partii umieszczono wielowierszowe epitafium w języku niemieckim. Dzieło reprezentuje styl manierystyczny, z wyraźnie wydłużonymi proporcjami, i należy do realizacji artystycznych wysokiej klasy.

8. Christoph Walther I
   Płaskorzeźby pary książęcej
   1538 rok
   Płaskorzeźba kamienna
   Ratusz w Oschatz

   Na fasadzie ratusza w Oschatz umieszczono płaskorzeźbione wizerunki księcia Jerzego i księżnej Barbary. Barbara została opisana błędnie jako „geborene Königin von Polen” (urodzona królowa Polski), co pokazuje, jak silnie pamięć o niej przetrwała w tradycji lokalnej, ale też jak łatwo ulegała mitologizacji. Dzieło ma charakter reprezentacyjny i przypomina o dynastycznych związkach sasko-polskich.

9. Warsztat saski
   Skrzydło ołtarzowe
   Początek XVI wieku (przed 1534 rokiem)
   Olej na lipowej desce
   85 x 30,6 cm
   Museu Nacional d’Art de Catalunya w Barcelonie
   Nr inw. 212829-000

   Przedstawienie św. Anny z Barbarą Saską jako klęczącą donatorką. Postać św. Anny, z aureolą i napisem SANCT ANNA, siedząca z ramionami skrzyżowanymi na piersiach, dominuje kompozycję, lecz kluczowe znaczenie ma tu portret modlącej się księżnej. Barbara klęczy u stóp świętej, ukazana z profilu, w stroju dworskim i z rękami złożonymi do modlitwy. Kompozycja była częścią większego zespołu ołtarzowego - inne skrzydła przedstawiają między innymi Jerzego Brodatego i ich syna Christopha. Całość miała charakter rodzinnej fundacji dewocyjnej. Styl malarski oraz proporcje wskazują na warsztat saski działający w otoczeniu Cranacha.

10. Warsztat Lucasa Cranacha Starszego (asystent)
    Portret hipotetyczny
    Około 1529 roku
    Olej na desce
    59,8 x 41,6 cm
    Instytut Sztuki w Chicago (sala 207)
    Nr inw. 1938.310

    Portret ten najczęściej uznawany jest za wizerunek Magdaleny Saskiej, córki Barbary. Atrybucja ta opierała się na domniemanym powiązaniu z portretem Joachima II, jednak późniejsze badania wykazały, że mężczyzna na rzekomo odpowiadającym mu portrecie to Wilhelm z Brandenburgii-Ansbach, a nie mąż Magdaleny. Obecnie część badaczy skłania się ku tezie, że obraz z Chicago przedstawia Barbarę Jagiellonkę. Charakterystyczne cechy twarzy - nos, oczy i usta - odpowiadają jej potwierdzonym wizerunkom. Ubrana w ciemny, dostojny strój, z modną wówczas siateczką na włosach i ozdobnym czepcem, Barbara ukazana została jako dojrzała, dostojna dama o spokojnym, skupionym spojrzeniu.

11. Warsztat Lucasa Cranacha Starszego (asystenci)
    „Dawid i Batszeba” - przypuszczalne przedstawienie Barbary z Polski wśród postaci na dworze
    1526 rok

    W obrazie „Dawid i Batszeba”, będącym zarazem sceną biblijną i portretem grupowym osadzonym w realiach dworskich, pojawia się kobieta hipotetycznie identyfikowana jako Barbara Jagiellonka - siedząca dama w centrum dolnej części kompozycji. Otaczają ją dzieci: Johann z harfą, Friedrich, Christina i Magdalena, a także synowa Elżbieta Heska. Przypuszcza się, że dzieło miało charakter alegoryczny i przedstawiało nie tylko scenę biblijną, ale również pochwałę rodu książęcego.

    Uwagę zwraca nierówna jakość opracowania poszczególnych postaci - tylko twarze Johanna i Elżbiety ukazano z większą wiernością, co wskazuje na udział uczniów Cranacha. Hipoteza identyfikacyjna nie jest powszechnie akceptowana, ale zgodność ikonograficzna oraz obecność całej rodziny czynią ją prawdopodobną.

12. Fundacje religijne Barbary
    lata 1513-1516 (fundacje liturgiczne), lata 1521-1524 (kaplica), 1534 roku (epitafium)
    Katedra w Miśni

    Barbara wraz z mężem Jerzym ufundowała cykl nabożeństw od Wielkiego Czwartku do Poniedziałku Wielkanocnego. W 1516 roku ustanowiła także specjalne „Jahrgedächtnis” - roczne wspomnienie tych, którzy polegli w służbie rodu Wettinów. Jeszcze w 1542 roku w skarbcu domowym znajdował się złoty krzyż podarowany przez księżnę. Fundacje te świadczą o głębokiej pobożności Barbary i jej przywiązaniu do Kościoła katolickiego w dobie wczesnej reformacji.