Monument poświęcony pamięci Aristide'a Brianda (1862-1932), francuskiego polityka i dyplomaty działającego na rzecz demilitaryzacji i pokoju, znajduje się w sąsiedztwie gmachu francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych przy Quai d'Orsay 37. Pełni funkcję symbolicznego wezwania do refleksji nad przeszłością oraz do zachowania czujności wobec wyzwań współczesności. Ze względu na umieszczone na nim inskrypcje oraz postać upamiętnionego jest przykładem dzieła o tematyce pacyfistycznej, stworzonego w odpowiedzi na doświadczenia Wielkiej Wojny i narastający w latach 30. XX wieku niepokój związany z eskalacją przemocy.

Sylwetka Aristide'a Brianda

Briand należał do najważniejszych francuskich polityków dwudziestolecia międzywojennego. Był zwolennikiem i propagatorem idei arbitrażu międzynarodowego oraz pokoju. Za działalność na rzecz pojednania między Francją a Niemcami otrzymał w 1926 roku Pokojową Nagrodę Nobla. Był również pomysłodawcą paktu paryskiego z 1928 roku, znanego także jako pakt Brianda-Kellogga, który zakładał wyrzeczenie się wojny jako narzędzia polityki międzynarodowej. Ponadto to właśnie on, w imieniu władz francuskich, przedstawił w 1929 roku Zgromadzeniu Ogólnemu Ligi Narodów pionierski projekt federacji europejskiej.

Historia powstania pomnika

Pomnik został odsłonięty 30 maja 1937 roku, ponad pięć lat po pojawieniu się idei jego budowy. Powstał z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół Aristide'a Brianda, które w 1932 roku zmieniło swój statut z myślą o przekształceniu stowarzyszenia w komitet budowy pomnika upamiętniającego polityka. Projekt już na początku spotkał się z głośnym sprzeciwem grupy posłów reprezentujących odmienną orientację polityczną. Mimo to komitet kontynuował działalność i w listopadzie 1932 roku ogłosił publiczną zbiórkę funduszy. W tym samym roku udało się uzyskać zgodę rady miejskiej na wzniesienie pomnika przy Quai d'Orsay oraz pozyskać środki od rady miejskiej i rady generalnej.

W komisji konkursu na projekt rzeźby, ogłoszonego w 1933 roku, zasiedli Georges Huisman (1889-1957), ówczesny dyrektor Akademii Sztuk Pięknych, jego poprzednik Paul Léon (1874-1962) oraz Paul Bigot (1870-1942), architekt i profesor tej uczelni. Spośród nadesłanych modeli konkursowych wybrano dwie propozycje - Paula Landowskiego (1875-1961) oraz Henriego Boucharda (1875-1960) - dostrzegając możliwość połączenia obu koncepcji. Aby skoordynować działania artystów, do zespołu realizującego projekt dołączono Bigota, odpowiedzialnego za kompozycję całego założenia. Prace nad fryzem powierzono Bouchardowi, a centralną grupę figuralną - Landowskiemu.

Opis obiektu

Centralną część pomnika stanowi wolnostojąca grupa figuralna, przedstawiająca personifikację Pokoju pod postacią kobiety z tarczą, opiekującej się młodą matką z dzieckiem, klęczącą u jej stóp.

Uzupełnia ją prostokątna struktura z płaskorzeźbą ukazującą pochód personifikacji różnych narodów, w tym Francji, zmierzających ku Briandowi. Powyżej reliefu o hieratycznym charakterze umieszczono napis „PAX” oraz przedstawienia scen rolniczych - orki, siewu, wypasu koni i owiec - nawiązujące do korzyści płynących z pokoju, będącego centralnym tematem wystąpienia polityka. Figura Brianda góruje nad tłumem, w którym dostrzec można także sylwetkę weterana I wojny światowej o kulach oraz robotnika z młotem. Poniżej tych dwóch anonimowych mężczyzn ukazano kobietę z niemowlęciem na rękach oraz dziewczynkę trzymającą kwiat, uważnie wsłuchujące się w przemówienie polityka. Całość kompozycji podkreśla ideę harmonii społecznej i trwałego pokoju.

Inskrypcje

Na dwóch pilastrach usytuowanych po obu stronach płaskorzeźby oraz na jej cokole znajdują się fragmenty zaczerpnięte z antywojennych i pacyfistycznych przemówień Brianda.

• Na lewym pilastrze obok płaskorzeźby umieszczono cytat z przemówienia wygłoszonego podczas Konferencji Międzyparlamentarnej w 1927 roku:

„Si vous avez su écouter ce murmure que fait la France aux champs, à l’atelier et dans les docks, vous connaissez la voix d’un grand peuple au travail et vous pouvez témoigner tout haut de son ardent désir de Paix".

(Tłumaczenie: Jeżeli słyszeliście ten szept, który we Francji rozlega się na polach, w warsztatach i na dokach, to znacie głos tego wielkiego pracującego narodu i możecie głośno zaświadczyć o jego gorliwym pragnieniu pokoju).

• Poniżej fragment mowy wygłoszonej przed Izbą Deputowanych w 1929 roku:

„Il ne suffit pas d’avoir horreur de la guerre. Il faut savoir organiser contre elle les éléments de défense indispensables. Mon pays peut le faire sans avoir à abandonner une politique de Paix".

(Tłumaczenie: Nie wystarczy odczuwać grozę wojny. Trzeba umieć zorganizować przeciwko niej niezbędne środki obrony. Mój kraj może to uczynić, nie rezygnując z pokojowej polityki).

• Ponadto cytat z przemowy wygłoszonej w Senacie 25 marca 1930 roku:

„Il importe essentiellement en politique internationale de ne jamais démunir son pays des moyens dont il peut avoir besoin, non pas seulement pour lui mais pour la communauté des nations solidaires".

(Tłumaczenie: W polityce międzynarodowej niezwykle ważne jest, żeby nigdy nie pozbawiać swojego kraju środków, których może on potrzebować, nie tylko dla siebie, lecz dla wspólnoty solidarnych narodów).

• Ostatnia sentencja na lewym pilastrze przywołuje fragment przemówienia wygłoszonego podczas XI Zgromadzenia Ligi Narodów w Genewie 30 września 1930 roku:

„Non, les peuples ne doivent pas désarmer pour que se préparent de nouvelles guerres, mais ils doivent continuer leurs efforts de désarmement dans des conditions de sécurité telles qu’il n’y ait pas de dupes ni de victimes".

(Tłumaczenie: Nie, narody nie powinny rozbrajać się po to, by przygotowywano nowe wojny, lecz powinny kontynuować wysiłki na rzecz rozbrojenia w takich warunkach bezpieczeństwa, aby nie było ani oszukanych, ani ofiar).

• Na prawym pilastrze, od góry, znajduje się wypowiedź z 1927 roku:

„Il s’agit de fonder la paix du monde sur un ordre légal, de faire une réalité de droit de cette solidarité internationale qui apparaît comme une réalité physique".

(Tłumaczenie: Chodzi o oparcie pokoju światowego na porządku prawnym i uczynienie rzeczywistością prawną tej solidarności międzynarodowej, która jawi się jako rzeczywistość fizyczna).

• Poniżej fragment mowy z 5 września 1929 roku, odczytanej podczas X sesji Zgromadzenia Ligi Narodów:

„Les hommes se sont donnés des juges pour éviter de se battre sur des questions d’intérêt. Les nations peuvent bien s’en donner pour éviter d’ensanglanter des champs de bataille. (…) Il n’y a pas de honte pour un pays qui croit avoir raison à proposer d’aller devant des juges qui diront où est la vérité, où est la justice. Chaque fois qu’une nation peut faire l’économie d’une guerre, elle remporte une victoire".

(Tłumaczenie: Ludzie powołali sędziów, żeby w ten sposób unikać walk w kwestiach będących przedmiotem ich zainteresowania. Narody mogą zdać się na nich, żeby unikać zakrwawionych pól bitewnych. (…). Nie jest hańbą dla kraju, który wierzy, że ma rację, gdy proponuje udać się do sędziów, którzy orzekną, gdzie jest prawda, gdzie jest sprawiedliwość. Za każdym razem, gdy naród może zaoszczędzić sobie wojny, odnosi zwycięstwo).

• Niżej przytoczono słowa Brianda wypowiedziane w Izbie Deputowanych 13 listopada 1930 roku:

„Telle est la portée de notre politique d’organisation de la paix qu’elle tend à assurer non pas seulement la paix entre nations mais aussi la paix sociale".

(Tłumaczenie: Takie jest znaczenie naszej polityki ustanawiania pokoju, że zmierza ona do zapewnienia nie tylko pokoju między narodami, lecz również pokoju społecznego).

• Po lewej stronie podstawy znajdują się słowa z przemówienia do kombatantów, wygłoszonego w Gourdon 14 czerwca 1931 roku:

„Des savants luttent chaque jour pour nous préserver de la tuberculose, du cancer. Et la guerre, l’horrible guerre serait le seul mal contre lequel l’humanité se déclarerait impuissante? Je ne veux pas le croire".

(Tłumaczenie: Uczeni walczą każdego dnia, aby chronić nas przed gruźlicą, przed rakiem. A wojna? Czyżby ta straszliwa wojna była jedynym złem, wobec którego ludzkość uznałaby się za bezsilną? Nie chcę w to wierzyć).

• Po prawej fragment tekstu wygłoszonego przez Brianda do żołnierzy francuskiej Armii Wschodniej w 1927 roku:

„La France ne se diminue pas quand, libre de toute visée impérialiste et ne servant que des idées de progrès et d’humanité, elle se dresse et dit à la face du monde: Je vous déclare la paix".

(Tłumaczenie: Francja się nie umniejsza, gdy - wolna od wszelkich dążeń imperialistycznych i służąca jedynie ideom postępu oraz ludzkości - powstaje i mówi wobec świata: Ogłaszam wam pokój).

Obiekt jest sygnowany na cokole „PAUL LANDOWSKI”, a na płaskorzeźbionym panelu: „H. BOUCHARD” (l.d.) oraz „PAUL BIGOT ARCHITECT 1937” (p.d.). W tym samym miejscu widnieje także stempel odlewni: „FONDERIE DES ARTISTES PARIS” (p.d.).