Współcześni artyści, w tym Diana Lelonek, coraz częściej sięgają po roślinne, efemeryczne – a więc z założenia nietrwałe – komponenty, czyniąc z ich zmienności, nieprzewidywalności oraz biologicznej czasowości istotną składową ekspresji, koncepcji artystycznej i znaczenia swoich realizacji. W procesie projektowania efemerycznych dzieł sztuki z wykorzystaniem roślin jako tworzywa artyści posługują się często narzędziami i procedurami znanymi z nauk biologicznych, włączając do procesu twórczego sprawczość czynników pozaludzkich, takich jak światło, temperatura czy nawodnienie. Nie wahają się przy tym wykorzystywać narzędzi technologicznych, pełniących funkcję pośredników między organizmami roślinnymi a odbiorcą, umożliwiających ujawnienie procesów biologicznych, mimo że skutkuje to narzuceniem artefaktom wytworzonym z udziałem naturaliów określonych ram interpretacyjnych. Poprzez te obiekty artyści często aktywnie partycypują w krytycznej debacie nad aktualnymi zagadnieniami etycznymi i społecznymi, takimi jak problem eksploatacji środowiska naturalnego w epoce antropocenu, lokując się w nurcie zwrotu materialnego czy relacyjnego. 

Tendencja ta, widoczna w praktyce artystycznej ostatnich dekad, prowadzi do zakwestionowania tradycyjnego rozumienia dzieła sztuki jako obiektu o stabilnym „stanie docelowym”, przesuwając akcent na jego procesualność, a zarazem stawia przed instytucjami wystawienniczymi oraz konserwatorami nowe wyzwania związane z jego prezentacją, konserwacją, dokumentacją i ochroną. W konsekwencji strategie ekspozycji w przypadku takich efemerycznych realizacji przestają być wyłącznie narzędziem prezentacji, stając się również elementem współkształtującym tożsamość dzieła.

„Śmieciorośliny” Diany Lelonek

Jednym z projektów wyraźnie ujawniających te zależności jest realizowane od 2016 roku przez Lelonek Centrum Żywych Rzeczy – parainstytucjonalna przestrzeń zorientowana na proces badawczy, łącząca cechy laboratorium, archiwum oraz gabinetu osobliwości, powołana do „mapowania dzikich wysypisk leśnych, podmiejskich, łąkowych, podmokłych, śródmiejskich i innych pod kątem występujących na nich typów podłoży, zachodzących relacji między tkankami od-przedmiotowymi i roślinnymi, wykorzystanie post-przedmiotowych materiałów jako nowych form habitatów dla aktorów nie-ludzkich” (Lelonek). 

W jej ramach kolekcjonowane są tak zwane „śmieciorośliny”, czyli odpady porośnięte przez byliny, mchy, porosty i grzyby. Gromadzone obiekty funkcjonują na styku natury i kultury, stanowiąc przykład hybrydycznych form życia rozwijających się w środowisku silnie przekształconym przez działalność człowieka. Ich charakter wymyka się tradycyjnym kategoriom konserwatorskim, które zakładają stabilność i jednoznaczność materialnego obiektu. Dokumentując tego rodzaju zjawiska, Lelonek podejmuje refleksję nad problemem nadprodukcji oraz postępującego zanieczyszczenia środowiska w epoce antropocenu. Jednocześnie stawia pytania o złożone relacje między ludzkimi i nie-ludzkimi aktorami oraz o ich wzajemne uwikłania w systemach ekologicznych, geologicznych, fizycznych, społecznych i materialnych.

Spotted. Zagraniczne lokalizacje wystawiania „śmiecioroślin” przez Lelonek

Początkowo większość kolekcji Centrum Żywych Rzeczy eksponowano w szklarni lub na świeżym powietrzu, w specjalnie wydzielonych przestrzeniach Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kameralne w swym pierwotnym zamyśle przedsięwzięcie w kolejnych latach przyjęło szerszą skalę prezentacji – było pokazywane w ramach wystaw czasowych między innymi podczas Międzynarodowego Biennale Sztuki Współczesnej RIBOCA w Rydze (2016), w Museum of Contemporary Art w Belgradzie („Overview Effect”, 2021), Tallinn Art Hall („The Art of Being Good”, 2019),  Kunstmuseum Bonn („Dorothea von Stetten Art Award 2022. Young Art from Poland” , 2022), Museum Tinguely w Bazylei („Territories of Waste”, 2022) czy w zone2source w Glazen Huis w Amstelpark w Amsterdamie („Material Flows”, 2025). 

W tym ostatnim przypadku instytucja na stałe włączyła do swojej kolekcji „śmieciorośliny”. Środowiska polimerowe, takie jak deska toaletowa czy butelka PET, zostały umieszczone w drewnianych skrzyniach wypełnionych ziemią i ustawione obok siebie w wydzielonym fragmencie ogrodu znajdującym się w narożniku założenia parkowego wokół galerii. Taka forma prezentacji podkreśla ich status jako hybrydowych form życia, rozwijających się na styku procesów biologicznych i odpadów cywilizacyjnych, a zarazem wpisuje projekt w refleksję kuratorską dotyczącą obiegu materiałów, kolonialnych uwarunkowań gospodarki odpadami oraz „życia po życiu” tworzyw sztucznych. 

Wyzwania towarzyszące konserwacji „śmiecioroślin”

Wystawianie prac wchodzących w skład kolekcji Centrum Żywych Rzeczy Diany Lelonek stanowi każdorazowo wyzwanie. Efemeryczne w swej naturze „śmieciorośliny” wymagają bowiem stałego nadzoru, obejmującego monitorowanie takich parametrów jak obieg powietrza, temperatura, poziom wilgotności, sposób i częstotliwość nawadniania, natężenie promieniowania UV czy różnorodność mikrobiologiczna. Do obecnie dostępnych metod w ich konserwacji należą między innymi mikrofadeometria (umożliwiająca określenie światłoczułości obiektów), pomiary zapylenia, analizy fizykochemiczne mikroklimatu czy analizy mikrobiologiczne powietrza i powierzchni obiektów. Prace tego typu stanowią wyzwanie konserwatorskie nie tylko w przypadku ekspozycji w gablotach we wnętrzach, ale także pokazów plenerowych, ze względu na nieprzewidywalność warunków atmosferycznych. W rezultacie każda decyzja dotycząca ich ekspozycji oddziaływuje nie tylko na sposób prezentacji obiektu, lecz także na jego biologiczne funkcjonowanie. 

Strategie wystawiania „śmiecioroślin”

W ramach wspomnianych wystaw „śmieciorośliny” prezentowano w   gablotach-akwariach, na reprodukcjach lub w ogrodach. Lelonek każdorazowo  współtworzyła w porozumieniu z zespołem konserwatorsko-kuratorskim aranżacje obiektów, przeważnie komponując ich układy na kształt ogrodów. Choć przyjmowane aranżacje służyły zwiększeniu wizualnej atrakcyjności „śmiecioroślin”, artystka konsekwentnie sprzeciwiała się ingerowaniu w strukturę samych obiektów, dbając o zachowanie podczas wystaw warunków umożliwiających podtrzymanie ich procesów biologicznych. 

Wspomniane wyżej wystawy wpisywały „śmieciorośliny” w różnorodne dyskursy istotne z perspektywy koncepcji projektu – dotyczące między innymi sztuki współczesnej oraz doświadczenia katastrofy w dobie antropocenu. Niejednokrotnie w ramach wystaw podejmowano problem globalnej cyrkulacji odpadów, interpretowanej w kontekście geograficznych i historycznych relacji kolonialnych, a także odpowiedzialności odbiorcy za współkształtowanie środowiska. „Śmieciorośliny” bywały ponadto włączane w szersze rozważania dotyczące (nie)widoczności odpadów i ich potencjału emancypacyjnego. Projekt Lelonek stawał się tym samym przestrzenią refleksji nad koniecznością redefinicji relacji między ludzkimi i nie-ludzkimi formami życia oraz nad możliwością wypracowania nowych modeli współistnienia.

Mimo kolejnych relokacji i zmieniających się metod sprawowania opieki nad „śmiecioroślinami” projekt nie traci swoich walorów edukacyjnych i naukowych. Zgodnie z intencją artystki zachowuje charakter „otwarty” – pozostaje stale aktualizowany zarówno poprzez wprowadzanie nowych kontekstów interpretacyjnych, jak i poprzez modyfikacje sposobów prezentacji, co pozwala mu nieustannie odpowiadać na zmieniające się potrzeby społeczne, ekologiczne i instytucjonalne.

***

Niniejszy tekst stanowi rezultat kwerend przeprowadzonych podczas przygotowywania pracy dyplomowej pt. „Strategie wystawiania sztuki efemerycznej na przykładzie wybranych ekspozycji „śmiecioroślin” Diany Lelonek”, napisanej pod kierunkiem dr Anny Kowalik w ramach Studiów Podyplomowych dla Menedżerów Opieki i Konserwacji – Restauracji Dzieł Sztuki na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Pragnę serdecznie podziękować dr Annie Kowalik, Dianie Lelonek oraz Pawłowi Drabarczykowi vel Grabarczykowi za wsparcie merytoryczne i inspirujące uwagi towarzyszące pracy nad niniejszym tekstem.