Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Instytut Polonika, Modyfikowane: tak, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków
Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Instytut Polonika, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków
Krzyż pamięci gen. Józefa Hallera, Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Instytut Polonika, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków
Nagrobek Adama Murawskiego, Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2020
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Instytut Polonika, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków
Polonijna uroczystość na Cmentarzu Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Instytut Polonika, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków
Polski obóz w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. 1918, domena publiczna
Licencja: domena publiczna, Źródło: Wikipedia, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków
Plakat autorstwa Władysława Teodora Bendy z okresu rekrutacji do Błękitnej Armii w latach 1917-1919, domena publiczna
Licencja: domena publiczna, Źródło: Wikimedia Commons, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków

Cmentarz Hallerczyków

Cmentarz Hallerczyków

Polska Kwatera na Cmentarzu St. Vincent de Paul w Niagara-on-the-Lake, znana jako Cmentarz Hallerczyków, związana jest z utworzonym w 1917 roku Obozem Wojskowym im. Tadeusza Kościuszki. Szkoleni tam polscy ochotnicy wyruszali do Europy, by walczyć o niepodległość Polski, zapisując chlubną kartę w historii Polonii amerykańskiej i kanadyjskiej.

Wraz z wybuchem I wojny światowej Polacy w kraju i na świecie uznali, że nadeszła możliwość odbudowania suwerennego państwa polskiego, które pod koniec XVIII wieku przestało istnieć i zostało wymazane z mapy Europy z powodu rozbiorów dokonanych przez Rosję, Prusy i Austrię. Wtedy też zaczęły się formować w wielu krajach komitety, głównie we Francji i Stanach Zjednoczonych, w celu zbierania funduszy i rekrutacji ochotników do tworzących się polskich oddziałów wojskowych walczących u boku zachodnich aliantów: Anglii i Francji, a następnie dołączających do jednostek na ziemiach polskich.

Polonijni rekruci

5 października 1917 roku, dzięki dyplomacji Ignacego Jana Paderewskiego (1859/1860-1941), prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson (1856-1924) podpisał dekret zezwalający Polakom z USA formować swoją armię. Ponieważ ówczesne układy międzynarodowe nie pozwalały na ich szkolenie na ziemi amerykańskiej, z pomocą przyszła Kanada, oddając do dyspozycji tereny pod przygranicznym malowniczym miasteczkiem Niagara on the Lake. To tutaj, nad brzegiem Jeziora Ontario, powstał Obóz Ćwiczebny im. Tadeusza Kościuszki, finansowany przez Francuzów, a prowadzony przez Kanadyjczyków, którego komendantem został płk Arthur D’Orr LePan (1885-1976) z Kanadyjskich Sił Zbrojnych.

Polski obóz w Niagara-on-the-Lake, Kanada

W czasie prowadzonej akcji rekrutacyjnej zarejestrowało się w 47 ośrodkach rekrutacyjnych na terenie Ameryki i Kanady blisko 40 tysięcy ochotników. Za zdolnych do służby wojskowej uznano 22 395 osób. Wszystkich skierowano do obozu szkoleniowego w Niagara on the Lake. Większość ochotników dotarła tam przez przygraniczne amerykańskie miasto Buffalo w Stanie Nowy Jork, gdzie działał „Polish-American Citizens Committee” koordynujący wysiłki innych polonijnych organizacji i zapewniający podróżującym do obozu wikt, transport i zakwaterowanie. Kierowali nim ks. Cezary Krzyżan oraz dr Francis E. Fronczak (1874-1955), który też pełnił obowiązki komisarza służby zdrowia miasta Buffalo, a zarazem był członkiem paryskiego Komitetu Narodowego Polskiego.

Według danych kanadyjskiego Ministerstwa Obrony, opublikowanych w wydawnictwie Niagara Historical Society z 1923 roku, przez Obóz Tadeusza Kościuszki przeszło 22 174 żołnierzy ochotników ze Stanów Zjednoczonych i Kanady.

Powszechność życia obozowego w listopadzie (1917 r. - dop. autora) urozmaiciły nam szczególnie dwie historyczne uroczystości. 4 listopada poświęcenie i wywieszenie polskiej flagi na maszcie obozowym, a 21 listopada poświęcenie i wręczenie chorągwi trzeciemu batalionowi, co było połączone z wielka rewią i parę dni później z balem wojskowym.

- odnotował w swym pamiętniku por. Witold Hilary Trawiński („Odyseja Polskiej Armii Błękitnej”, Wyd. Ossolineum, Wrocław 1989), który był oficerem w polskim obozie w Niagara on the Lake. -

Poświęcenia flagi obozowej dokonał przybyły z Milwaukee, Wis., ks. B. Celichowski w zastępstwie ks. biskupa Pawła Rhodego, a poświęcenia chorągwi baonowej ks. J. Jaworski, kapelan I baonu. Na obie uroczystości przybyło sporo wybitnych przedstawicieli Polonii ze Stanów i z Kanady oraz setki krewnych i przyjaciół znajdujących się w obozie ochotników.

Wizyta Paderewskiego

21 listopada 1917 roku, odbyła się na uroczystość poświęcenia sztandaru 3 baonu; Obóz im. T. Kościuszki odwiedził sam wielki mąż stanu i artysta Ignacy Jan Paderewski, ze wzniesionej na tę okoliczność trybuny wygłosił - jak to określił por. Trawiński - „wysnute ze swego patriotycznego serca, podniosłe przemówienie”:

Witam Was, drodzy żołnierze Polski - mówił - Witam Was jako przedstawiciel Polskiego Komitetu Narodowego, witam Was jako przedstawiciel i pełnomocnik Wydziału Narodowego. Szczęśliwy jestem, że przemawiam do żołnierzy Armii Polskiej, nadziei naszej. Szczęśliwy jestem i serce moje dumą jest przepełnione, bom słyszał pochwały o Was. Słyszałem pochwały z ust Waszych przełożonych oficerów, słyszałem pochwały od Komisji Wojskowej, której reprezentanta widzicie tuż obok mnie, w osobie mojego serdecznego przyjaciela, pana Aleksandra Znamięckiego. Chciałem z Wami iść i z Wami pospołu dzielić trudy i niewygody, lecz nie pozwolono mi. Komitet Narodowy Polski polecił mi stać na straży sprawy polskiej w stolicy Stanów Zjednoczonych. Jestem w duchu moim żołnierzem, więc słuchać muszę. Wy, drodzy moi żołnierze, jesteście dumą silnych, nadzieją wątpiących, miłością całego narodu polskiego.

Szczęśliwy jestem, że widzę Was w tym szeregu, bo widzę w tym polskiego zwycięstwa zapowiedź. Ojczyzna żąda od Was wielkich ofiar, ale czeka Was wielka nagroda, bo od Waszego męstwa zależy wolność i niepodległość zjednoczonej Polski.

Dziś święcicie sztandar trzeciego baonu. Pomnijcie, że sztandar to Ojczyzna, że sztandar to Jej cześć, to Jej wszystkie cnoty, że sztandar to symbol karności, w imię której pod nim musicie stać i bronić go do upadłego.

Idźcie z wiarą w zwycięstwo, a Bóg najwyższy niech Wam szczęści i błogosławi!

Niech żyje Wielka, Niepodległa i Wolna Polska!

Jak zanotował w swym pamiętniku polski oficer ochotnik: „Po tym przemówieniu Mistrz Paderewski przystąpił do chorążego i ucałował go i sztandar. Po czym trzy pełne bataliony z zaczątkiem czwartego przedefilowały przed trybuną.”

Pamiętnik por. Trawińskiego to jeden z najistotniejszych opisów szkolenia polskich ochotników w Obozie im. T. Kościuszki. Ale nie tylko, bo obozowe życie zostało także udokumentowane na kliszach ówczesnej fotografii oraz na obrazach wykonanych przez znanego kanadyjskiego malarza Charlesa Williama Jefferysa (1869-1951), które znajdują się w Muzeum Wojny w Ottawie.

Epidemia „hiszpanki”

We wrześniu 1918 roku, w obozie wybuchła epidemia grypy „hiszpanki”. Dzięki natychmiastowej reakcji dowództwa i obozowych lekarzy zmarło tylko 41 rekrutów, z których 25 za zgodą władz zostało pochowanych na miejscowym Cmentarzu St. Vincent de Paul (na całym świecie pandemia tej grypy pochłonęła około 30 mln ofiar, czyli o wiele więcej, niż zginęło na frontach I wojny światowej).

W opanowaniu choroby w obozie nie bez znaczenia była pomoc mieszkańców Niagara on the Lake, w tym miejscowych kobiet, które dobrowolnie zgłosiły się do opieki nad chorymi żołnierzami. Jedną z najbardziej aktywnych była Elizabeth Ascher, reporterka „St. Catharines Standard”, którą polscy ochotnicy nazywali „Aniołem Miłosierdzia” lub po prostu „Matką”, bo z matczyną troską opiekowała się młodymi żołnierzami. Co ciekawe, urodzona w Niagarze w 1869 roku Ascher do tego stopnia zainteresowała się walką polskich ochotników o wolną Polskę, że ciągle śledziła ich losy i pisała o nich do gazet kanadyjskich i amerykańskich oraz przez wiele lat organizowała zbiórki pieniężne na pomoc dla Polski.

Oto nazwiska polskich żołnierzy pochowanych na Cmentarzyku Hallerczyków:

  • Boruszkowski Władysław, zm. 21 stycznia 1919,
  • Bester Wawrzyniec, zm. 25 stycznia 1919,
  • Byszewski Michał, zm. 8 października 1918,
  • Ciopak Bartłomiej, zm. 31 października 1918,
  • Dolwa Józef, zm. 10 sierpnia 1918,
  • Głowacz Fryderyk, zm. 30 września 1918,
  • Jakubas Wawrzyniec, zm.13 października 1918,
  • Kempiński Adam, zm. 16 lutego 1919,
  • Kozłowski Kazimierz, zm. 18 września 1918,
  • Krukowski Stanisław, zm. 22 października 1918,
  • Kucia Jan, zm. 22 września 1918,
  • Łoziński Piotr, zm. 26 września 1918,
  • Marowicz Jan, zm. 4 stycznia 1919,
  • Martin Adam, zm. 24 grudnia 1917,
  • Murawski Adam, zm. 29 września 1918,
  • Nowak Feliks, zm. 17 listopada 1918,
  • Ptak Stanisław, zm. 19 września 1918,
  • Ronczka Wojciech, zm. 16 października 1918,
  • Skop Antoni, zm. 18 lutego 1919,
  • Siatkowski Jan, zm. 25 lutego 1918,
  • Sztopka Józef, zm. 22 września 1918,
  • Wiśniewski Mateusz, zm.15 marca 1918,
  • Witalec Walenty, zm. 23 września 1918,
  • Zarczyk Józef, zm.18 września 1918,
  • Ks. Pułk. Jan Józef Dekowski (1882-1949).
Nagrobek Adama Murawskiego, Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada

W drodze do Polski

Obóz, po 18 miesiącach istnienia, zamknięto 11 marca 1919 roku. Wyszkolone oddziały w sile 20 720 żołnierzy i oficerów odtransportowane zostały do Armii Polskiej we Francji, gdzie dołączyły do Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera. Ochotnicy z Ameryki i Kanady uczestniczyli w zwycięskich walkach na froncie we Francji, a następnie w 1920 roku w wojnie bolszewicko-polskiej, przyczyniając się do wywalczenia wolnej i niepodległej Polski. Wielu z nich poległo i nigdy nie wróciło do swoich domów.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku teren cmentarza przekazano naszemu krajowi. Jest to do dnia dzisiejszego fragment terytorium Polski.

27 listopada 1923 roku generał broni Józef Haller w obecności doktora Michała Straszewskiego (1876-1965), konsula generalnego w Montrealu, odznaczył Cmentarz-pomnik Polskich Żołnierzy Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari.

W 1949 roku znalazł tu także ostatnie miejsce spoczynku były kapelan w obozie Kościuszki, Kawaler Orderu Virtuti Militari, ks. Jan Józef Dekowski (1882-1949), syn emigrantów polskich w Stanach Zjednoczonych, kapłan Zgromadzenia Misjonarzy Ducha Świętego. W początkach 1918 roku przybył z ochotnikami polskimi do Francji i został kapelanem 3 Pułku Strzelców Armii Polskiej. Uczestniczył w walkach w Wogezach, gdzie wyróżnił się w czasie ataku niemieckiego na pozycje polskie, dając zachowaniem swoim przykład męstwa i cnót obywatelskich. Po wojnie osiedlił się w Kanadzie. Był proboszczem wielu parafii polskich w Ontario.

W 1992 roku z okazji 75. rocznicy Czynu Zbrojnego Polonii, Polonia amerykańska i kanadyjska wzniosła ołtarz polowy. Fakt ten upamiętniono tablicą.

W 2000 roku cmentarz gruntownie odnowiono, zmieniając stare tablice nagrobne na nowe i większe.

Od 1919 roku, kiedy to miejscowe kobiety z Niagara on the Lake, z Elizabeth Ascher na czele, po mszy w miejscowym kościele udały się na groby polskich żołnierzy i udekorowały je wiązankami kwiatów, urządzane są z udziałem polonijnych organizacji weterańskich i społeczno-narodowych z Kanady i Stanów Zjednoczonych pielgrzymki na cmentarz w celu oddania hołdu zmarłym żołnierzom oraz dla uczczenia Czynu Zbrojnego Polonii i pamięci Armii gen. Józefa Hallera.

„Dla Ciebie Polsko i dla Twej Chwały” - takie hasło przyświecało polskim ochotnikom, którzy wstępowali w szeregi tzw. Armii Błękitnej, aby móc walczyć o niepodległość Polski, takie hasło jest też dzisiejszym mottem polonijnych pielgrzymek na Cmentarzyk Hallerczyków w Niagara on the Lake.

Czas powstania:

lata 1917-1919

Publikacja:

23.11.2023

Ostatnia aktualizacja:

08.11.2026

Opracowanie:

Stanisław Stolarczyk
rozwiń
Nagrobki i wieńce stoją przed zadaszonym ołtarzem na Cmentarzu Hallerczyków w Niagara on the Lake, a na wysokich masztach wiszą flagi Polski, Kanady i Stanów Zjednoczonych. Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków Galeria obiektu +6
Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Grobowce polskich żołnierzy na cmentarzu St. Vincent de Paul w Niagara on the Lake. Nagrobki ułożone w rzędach z wieńcami i pawilonem w tle. Widoczne flagi Kanady, USA i Polski. Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków Galeria obiektu +6
Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Kamienny krzyż na polskiej kwaterze cmentarza St. Vincent de Paul w Niagara on the Lake z napisem 'Życie oddali za Polskę' i tablicą generała Józefa Hallera. Otoczony kwiatami i świecami. Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków Galeria obiektu +6
Krzyż pamięci gen. Józefa Hallera, Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Nagrobek Adama Murawskiego, Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków Galeria obiektu +6
Nagrobek Adama Murawskiego, Cmentarz Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2020
Dwóch weteranów w mundurach składa wieniec z czerwonych i białych kwiatów między dwoma nagrobkami na Cmentarzu Hallerczyków w Niagara on the Lake. W tle stoi grupa ludzi. Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków Galeria obiektu +6
Polonijna uroczystość na Cmentarzu Hallerczyków w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. Stanisław Stolarczyk, 2021
Obóz Armii Polskiej w Niagara on the Lake, 5 sierpnia 1918. Szeregi żołnierzy stoją w formacji przed licznymi namiotami i drewnianymi budynkami. Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków Galeria obiektu +6
Polski obóz w Niagara-on-the-Lake, Kanada, fot. 1918, domena publiczna
Plakat rekrutacyjny Armii Polskiej we Francji, przedstawiający żołnierza w mundurze z karabinem na tle polskiej flagi z orłem. Tekst w języku polskim i angielskim: 'Armia Polska we Francji' i 'Centrum Rekrutacyjne Nr'. Fotografia przedstawiająca Cmentarz Hallerczyków Galeria obiektu +6
Plakat autorstwa Władysława Teodora Bendy z okresu rekrutacji do Błękitnej Armii w latach 1917-1919, domena publiczna

Projekty powiązane

1
  • Nagrobki i wieńce stoją przed zadaszonym ołtarzem na Cmentarzu Hallerczyków w Niagara on the Lake, a na wysokich masztach wiszą flagi Polski, Kanady i Stanów Zjednoczonych.
    Polonika - katalog Zobacz