Czy zadecydowała forma rzeźbiarska, nazwisko pochowanych, usytuowanie na uboczu, a może - mimo wszystko - bliskość cerkwi prawosławnej? W każdym razie pomnik na mogile młodszego brata wieszcza Adama – prof. Aleksandra Mickiewicza (1801-1871), jego żony Teresy z Terajewiczów (1813-1871) i syna Franciszka stoi do dziś w nienaruszonym stanie.

Kobryń Kościuszków, Trauguttów i Mickiewiczów

W Kobryniu w przedziwny sposób splotły się losy rodzin Kościuszków, Trauguttów i Mickiewiczów. Romuald Traugutt (1826-1864), oficer armii carskiej, w 1860 r. dostał w spadku niewielki majątek w Ostrowiu koło Kobrynia. Wrócił więc w rodzinne strony i rok później ożenił się z Antoniną Kościuszkówną (ok. 1840-1906), stryjeczną wnuczką Tadeusza Kościuszki. To właśnie w Ostrowiu 25 kwietnia 1863 r. Romuald Traugutt objął dowodzenie nad zbrojnym oddziałem powstańczym szlachty kobryńskiej.

Tak się złożyło, że pretendentem do ręki Antoniny był także Franciszek Mickiewicz (1833-1873), syn Aleksandra Mickiewicza, którego ostatnie lata życia także związane były z Kobryniem. Niezależnie od kwestii osobistych Franciszek podczas powstania współdziałał z Trauguttem. Po upływie 8 lat od śmierci dyktatora powstania styczniowego na stoku warszawskiej Cytadeli, ożenił się z wdową po nim. Antonina z Kościuszków Trauguttowa Mickiewiczowa przeżyła go o 33 lata, zmarła 5 października 1906 r. i spoczęła na kobryńskim cmentarzu katolicko-prawosławnym, tzw. nowym.

Tadeusza Kościuszkę w centrum Kobrynia przez 15 lat (1936-1951) upamiętniało popiersie na wysokim cokole. Autorką betonowego wizerunku była polska rzeźbiarka Balbina Świtycz-Widacka (1901-1972), która mieszkała, uczyła plastyki i w latach trzydziestych XX w. miała pracownię w Kobryniu. Popiersie Naczelnika insurekcji 1794 r., pokazane na Jarmarku Poleskim w Pińsku w 1936 r., pół wieku później (1988) wydobyte z magazynów twierdzy brzeskiej trafiło do Siechnowicz Małych (rej. żabinkowski) przez kilka stuleci należących do Kościuszków. Stanęło przed szkołą z czasem przekształconą w niewielkie muzeum powstania kościuszkowskiego. W maju 2025 r., pomnik został usunięty przez władze białoruskie.

Stary cmentarz katolicki

Niewiele pozostało z najstarszego cmentarza rzymskokatolickiego w Kobryniu, od dawna już nieczynnego, znajdującego się za kościołem pw. Wniebowzięcia NMP (konsekrowanym 15 sierpnia 1843 r.), przy obecnej ulicy Pierwomajskoj. Wśród gęstych zarośli zachowały się pojedyncze nagrobki, z których najstarszy pochodzi z pierwszej połowy XIX w. Przetrwały nieliczne płyty nagrobne, kamienne i żeliwne, kryjące prochy okolicznych rodzin ziemiańskich, m.in.: Rynkiewiczów, Dołobowskich, Szpakowskich, oraz pojedyncze wojskowe betonowe mogiły. W południowo-zachodnim narożniku zachowało się ceglane kolumbarium prawdopodobnie z lat 20. bądź 30. XX w.

Obecnie znaczny obszar cmentarza oddzielony jest drewnianym płotem i należy do terenu przycerkiewnego. W tej jego części pochowany został prof. Aleksander Mickiewicz, jego żona oraz syn Franciszek (zm. 1873). Ich nagrobek usytuowany jest w pobliżu drewnianej cerkwi prawosławnej pw. śś. Piotra i Pawła z początków XX w. Tuż obok znajduje się także cudem zachowana kwatera 42 żołnierzy Wojska Polskiego poległych w wojnie polsko-bolszewickiej w połowie września 1920 r. w walkach pod Berezą Kartuską.

Pomnik nagrobny rodziny Mickiewiczów

Pomnik na „kobryńskich mogiłkach” rodzicom i bratu postawiła Maria z domu Mickiewicz wraz z mężem Zygmuntem Święcickim, lekarzem wywodzącym się z pobliskiego majątku Krystynówka. Powstały po śmierci Franciszka Mickiewicza nagrobek wieńczy kamienna figura anioła naturalnej wielkości wspartego o skałę zwieńczoną krzyżem, stojącego na podstawie w formie nieregularnych bloków kamiennych. Anioł przedstawiony jest w kontrapoście, z wysuniętą do przodu bosą lewą stopą. W lewej dłoni trzyma wianuszek z liści laurowych, w prawej - gałązkę palmową. Ubrany jest w długą tunikę przewiązaną w pasie i okryty mocno udrapowanym płaszczem. Ma spuszczoną głowę i długie, spływające na plecy włosy.

Krzyż stylizowany na pień drzewa oplata bluszcz. Całość posadowiona jest na prostokątnej płycie kamiennej. Na skale widnieją kute wgłębnie napisy, majuskułą, w części górnej:
Ś. P./ PROF. ALEKSANDER/ MICKIEWICZ/ ŻYŁ LAT 70/ UMARŁ 4 LISTOP./ 1871 R.,
w dolnej części, po lewej stronie:
Ś. P./ TERESA/ Z TERAJEWICZÓW/ MICKIEWICZ/ ŻYŁA LAT 58/ UMARŁA 31 GRUDNIA/ 1871 R.,
a po prawej:
Ś. P./ FRANCISZEK/ MICKIEWICZ/ ŻYŁ LAT 32/ UMARŁ 6 LUTEGO/ 1873 R.
U podstawy nagrobka znajduje się położona ukośnie płyta z napisem:
GRÓB/ RODZINY/ MICKIEWICZÓW/ B. PO KONSERWACJI.
Pomnik ogrodzony jest czterema słupkami kamiennymi połączonymi łańcuchem.

Biorąc pod uwagę rzeźbiarskie walory nagrobka, jego skalę i użyte materiały (piaskowiec, wapień), należy przypuszczać, że powstał on w dobrej, profesjonalnej pracowni kamieniarsko-rzeźbiarskiej. Niektóre źródła podają, że został on wykonany według projektu znanego warszawskiego rzeźbiarza Andrzeja Pruszyńskiego (1836-1895). Uważa się, że pierwowzorem takich nagrobków była rzeźba autorstwa Tadeusza Czajkowskiego, mł. (1834-1867) „Anioł Zmartwychwstania” na pomniku płk. Hilarego Zakrzewskiego (1791-1861) na Cmentarzu Powązkowskim.

Aleksander, Teresa i Franciszek Mickiewiczowie

Aleksander Julian Mickiewicz (1801-1871), urodzony w Nowogródku, był trzecim synem Mikołaja i Barbary z Majewskich Mickiewiczów. W rodzinnym mieście ukończył szkołę dominikanów. W 1819 r. rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Wileńskim. Był aktywnym członkiem Towarzystwa Filaretów oraz Związku Filadelfistów. W procesie młodzieży wileńskiej znalazł się w gronie obwinionych. Aresztowano go i pięć miesięcy więziono w klasztorze Franciszkanów. Nikogo nie wydał, a z braku dowodów nie skazano go na zesłanie.

W 1828 r. został wykładowcą prawa polskiego, litewskiego i rzymskiego w Liceum Krzemienieckim. Po likwidacji liceum w ramach represji po upadku powstania listopadowego musiał przenieść się do Kijowa, gdzie w 1835 r. objął katedrę prawa rzymskiego na Uniwersytecie św. Włodzimierza. Dwa lata później ponownie zmuszony do zmiany uczelni, zamieszkał w Charkowie. Tam żądano, by prowadził wykłady z prawa rzymskiego nie jak dotąd po łacinie, a po rosyjsku, z czym trudno było mu się pogodzić.

W 1840 r. pojął za żonę córkę sędziego nowogródzkiego Teresę Terajewiczównę, z którą miał dwoje dzieci - Franciszka i Marię. Gdy tylko uzyskał prawo do emerytury, ok. 1859 r. powrócił na Litwę z zamiarem odkupienia Zaosia lub rodzinnego domu w Nowogródku. Plany te nie powiodły się, więc nabył niewielki majątek Gubernia pod Kobryniem. Mieszkał tam do końca życia, zajmując się gospodarstwem i pracą naukową. Przygotowywał do druku m.in. „Encyklopedię prawa” oraz „Kurs prawa rzymskiego”. W zajęciach tych przeszkadzała mu poważna choroba oczu, pod koniec życia niemal całkowicie stracił wzrok. Upadek narodowego zrywu, niepokój o los syna powstańcy oraz zabiegi o utrzymanie zagrożonego konfiskatą majątku jeszcze bardziej podkopały jego zdrowie. Zmarł w Guberni.

Jego żona Teresa z Terajewiczów była córką przyjaciół rodziny - sędziego nowogródzkiego Franciszka Terajewicza z Pucewicz i jego żony Petroneli z Dobrzyńskich.

Syn Franciszek Mickiewicz (1841-1873) urodził się w Charkowie, gdzie rozpoczął studia matematyczne, kontynuowane w Kijowie. Od czasów studenckich zaangażowany był w ruchy niepodległościowe. Po przenosinach do Guberni pomagał ojcu zarządzać majątkiem. Udział w powstaniu styczniowym przypłacił aresztowaniem. Groziła mu kara śmierci przez powieszenie, czego udało się uniknąć dzięki zabiegom matki. Dla rodziny okazały się one kosztowne nie tylko w wymiarze materialnym, lecz także zdrowotnym. Wrócił do domu i po śmierci rodziców samodzielnie gospodarował w Guberni. W listopadzie 1872 r. został drugim mężem Antoniny Trauguttowej. Trzy miesiące później zmarł, dotknęła go epidemia tyfusu.

Prace konserwatorskie w Kobryniu

Nagrobek Mickiewiczów kilkakrotnie poddawany był konserwacji. Przy okazji 200. rocznicy urodzin Adama Mickiewicza, specjaliści z warszawskiej ASP pod kierunkiem prof. Janusza Smazy opracowali ekspertyzę stanu zachowania obiektu, przygotowali program prac konserwatorskich i w lipcu 1998 r. poddali rzeźbę gruntownej renowacji na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, przy wsparciu Konsulatu Generalnego RP w Brześciu i miejscowego Oddziału Związku Polaków na Białorusi.