Cmentarz Les Champeaux w Montmorency pod Paryżem zajmuje szczególne miejsce w polskiej pamięci historycznej. Nazywany jest Panteonem Polskiej Emigracji. Spoczywają tu liczni wybitni Polacy - politycy, działacze społeczni, naukowcy i ludzie kultury. Wśród pochowanych znajdują się m.in. Julian Ursyn Niemcewicz, Karol Otton Kniaziewicz, Olga Boznańska, Bolesław Biegas, Tadeusz Makowski, Cyprian Godebski, Roman Palester oraz Cyprian Kamil Norwid, który został złożony w mogile zbiorowej. Z Montmorency związany jest również Adam Mickiewicz, którego szczątki spoczywały tu do 1890 r., gdy zostały przeniesione na Wawel.

Nekropolia stanowi jedno z najważniejszych miejsc materialnego dziedzictwa Wielkiej Emigracji i późniejszych fal polskiej obecności we Francji. Zachowane tam nagrobki i kaplice są nie tylko miejscami pochówku, lecz także świadectwem historii polskiej emigracji, jej elit politycznych, intelektualnych i artystycznych oraz form upamiętnienia tworzonych poza krajem.

Prace konserwatorskie

W latach 2018-2025 na Cmentarzu Les Champeaux prowadzono systematyczne prace konserwatorskie przy najważniejszych polskich nagrobkach i obiektach sepulkralnych.

W 2018 r. konserwacji poddano nagrobki Bronisława Piłsudskiego oraz Heleny i Alfreda Paderewskich. Obiekty oczyszczono, uzupełniono ubytki i zabezpieczono przed dalszą degradacją spowodowaną działaniem czynników atmosferycznych. W nagrobku Bronisława Piłsudskiego uczytelniono liternictwo, zachowując oryginalną pisownię. W trakcie prac przy grobie Paderewskich zachowano rosnący obok krzew dzikiej róży, przywieziony przez Ignacego Jana Paderewskiego z rodzinnego domu i posadzony po śmierci syna Alfreda.

W 2019 r. pracami objęto neogotycką Kaplicę Jaroszyńskich, a także groby Jadwigi Ostrożyńskiej, Ireny Stokowskiej, rodziny Makowskich oraz Olgi Boznańskiej. W ramach pierwszego etapu konserwacji Kaplicy Jaroszyńskich przeprowadzono prace przy kamiennym dachu, witrażu i kracie wejściowej. Nagrobki Ostrożyńskiej i Stokowskiej oczyszczono, ustabilizowano oraz uzupełniono brakujące elementy kamienne. W grobie Olgi Boznańskiej wymieniono zniszczoną stelę z inskrypcją; kwerenda archiwalna wykazała, że poprzednia stela, wykonana na początku lat 80. XX w., powstała z kamienia pochodzącego z innego nagrobka.

W 2020 r. kontynuowano, w drugim etapie, prace przy neogotyckiej Kaplicy Jaroszyńskich. Wykonano nacięcia w kamiennej konstrukcji ścian, wymieniono skorodowane klamry łączące bloki na klamry z włókna szklanego, przeprowadzono flekowanie, uzupełnienie ubytków oraz spoinowanie. W tym samym roku poddano renowacji kamienną stelę grobu rodziny Mickiewiczów z rzeźbiarskim przedstawieniem maski pośmiertnej Adama Mickiewicza autorstwa Antoine’a-Augustina Préaulta z 1855 r. 

Po demontażu medalionu wykonano konsolidację steli i oczyszczenie jej z nawarstwień. Brązową płaskorzeźbę oczyszczono, zabezpieczono przed korozją i ponownie zamontowano z użyciem spoiwa elastycznego. Przeprowadzono również restaurację i konserwację nagrobka Jana Szymańskiego oraz rodziny Suzin-Souzine; zniszczone i połamane elementy scalono, częściowo odtworzono, a inskrypcje uczytelniono.

W 2021 r., ogłoszonym przez Sejm RP Rokiem Norwidowskim, Instytut Polonika przeprowadził kompleksowe prace przy symbolicznym grobie Cypriana Kamila Norwida, zmarłego w 1883 r. Nagrobek, składający się z kamiennej płyty i steli z medalionem wykonanym przez Kazimierza Węglewskiego, mimo wcześniejszej konserwacji z 2007 r. ponownie wymagał interwencji z uwagi na postępujące zniszczenia. Równolegle kontynuowano prace przy nagrobku rodziny Mickiewiczów, obejmujące restaurację i konserwację wapiennych elementów podstawy i płyty nakrywającej oraz metalowego ogrodzenia osadzonego w kamiennych blokach. 

Po demontażu płyty grobowej ujawniono konieczność całkowitej wymiany stalowej konstrukcji podtrzymującej stelę nagrobną. W 2021 r. prowadzono także prace przy nagrobku Franciszka Stępińskiego, którego kamienna stela z odlanym z brązu medalionem była silnie wychylona i wymagała pilnej stabilizacji oraz konserwacji.

W 2022 r. Instytut Polonika przystąpił do pierwszego etapu prac przy podwójnym nagrobku Juliana Ursyna Niemcewicza i Karola Kniaziewicza. Zdemontowano wtórne płyty marmurowe pokrywające wapienne płyty nagrobne oraz kamienie podstawy, a z powierzchni nagrobka zaczęto usuwać wtórne nawarstwienia. Wykonano także fundament pod obramowanie nagrobka, podwyższając je o około 15 cm. Zdemontowano metalowe ogrodzenie i przewieziono je do pracowni w celu zabezpieczenia. 

Stwierdzono bardzo zły stan zachowania płyt nakrywających oraz nieprawidłowy montaż okładziny, wykonany z użyciem niewłaściwych materiałów w warunkach zawilgocenia kamienia. Założono, że po wykonaniu prac technicznych i konserwatorskich zdemontowane elementy zostaną ponownie osadzone. W tym samym roku kontynuowano prace przy Kaplicy Jaroszyńskich, obejmujące czyszczenie elewacji, oraz przeprowadzono pełną konserwację i restaurację nagrobka Bronisławy Królikowskiej.

W 2023 r. kontynuowano prace przy nagrobku Juliana Ursyna Niemcewicza i Karola Kniaziewicza, zmierzające do przywrócenia - pod względem konstrukcyjno-architektonicznym - stanu sprzed dwóch ostatnich remontów. Nagrobek ma formę opaski, wewnątrz której znajdują się indywidualne tumby przykryte wapiennymi płytami. 

Z uwagi na wcześniejsze przycięcie oryginalnych płyt konieczne było ich uzupełnienie, co stanowiło jeden z kluczowych etapów całego przedsięwzięcia. W 2023 r. rozpoczęto również pierwszy etap prac konserwatorskich przy nagrobku Kazimierza Szwykowskiego oraz nagrobku Władysława Strzeckiego.

W 2024 r. pracom konserwatorskim poddane zostały trzy obiekty z cmentarza w Montmorency:

• nagrobek Kazimierza Szwykowskiego,
• kaplica grobowa Mikołaja Jaroszyńskiego,
• nagrobek Aleksandra Orłowskiego

Wszystkie obiekty zostały oczyszczone z nawarstwień i zabrudzeń, uzupełniono drobne ubytki i braki w spoinowaniu. Przy nagrobku Kazimierza Szwykowskiego zrekonstruowano w pełni - na podstawie materiałów archiwalnych - metalowe ogrodzenie wokół płyty nakrywającej. W nagrobku Aleksandra Orłowskiego wykonano pełną rekonstrukcję kamiennego krzyża wraz z umieszczoną na nim pierwotnie inskrypcją. W kaplicy grobowej Mikołaja Jaroszyńskiego oczyszczono wnętrze i uczytelniono kolorystycznie inskrypcję.

W 2025 r. pracom konserwatorskim poddany został nagrobek poświęcony Matyldzie Jaroszyńskiej (1820-1867) z Czarnomskich. Można go znaleźć w kwaterze G w części komunalnego cmentarza.

Nagrobek ten, podobnie jak wiele innych zabytków cmentarza i całej miejscowości Montmorency, jest zagrożony. Grunt w tej części regionu Île-de-France osuwa się na skutek zmian klimatycznych. Aby zapobiec kolejnym zniszczeniom, konieczne było przeprowadzenie kilku prac. Wykonano je w okresie od 1 września do 31 października.

Po demontażu naziemnej zabudowy nagrobka zaklinowano ściany komory grzebalnej. Poziom zabudowy podniesiono o 20 centymetrów i utworzono rodzaj betonowej opaski, która jest analogiczna do rozwiązania zastosowanego w nagrobku wybudowanym po lewej stronie. Ustawione także elementy klamrowania z zastosowaniem stali nierdzewnej. Powierzchnie wapienia i marmuru z Carrary oczyszczono fizykochemicznie. Rozległe ubytki w wapieniu uzupełniono we flekach wapiennych. Mniejsze ubytki wypełniono masą opartą na spoiwie mineralnym i dobranych indywidualnie wypełniaczach. Zadbano o to, by kolory zdobień były tożsame z oryginalnymi. Odtworzono także wypełnienia spoin pomiędzy blokami kamiennymi.

Całościową hydrofobizację wapienia przeprowadzono związkiem silanowym wprowadzonym dwukrotnie pędzlem. Powierzchnia marmuru została zabezpieczona dwukrotnie roztworem wosku mikrokrystalicznego w benzynie lakowej.

Informacje

Realizatorem prac w latach 2018-2022 oraz w 2025 r. było Towarzystwo Opieki nad Polskimi Zabytkami i Grobami Historycznymi we Francji.

Realizator prac w roku 2024: mgr Jakub Kurkiewicz. Kamieniarstwo. Renowacja jamienia. Spółka z o.o.

Prace konserwatorskie realizowane w ramach programu strategicznego Instytutu Polonika „Ochrona polskiego dziedzictwa kulturowego za granicą”.