Chorwackie wybrzeże Adriatyku liczy ponad 1200 wysp, wysepek, skał i raf. Tak się złożyło, że na jednej z nich - wyspie św. Katarzyny u zachodniego wybrzeża Istrii - znalazła się jedna z najważniejszych prywatnych kolekcji polskiej sztuki. Tak było przynajmniej do 1922 roku, kiedy jej właściciel, hrabia Ignacy Korwin-Milewski (1846–1926), jeden z najwybitniejszych polskich kolekcjonerów przełomu XIX i XX wieku, zmuszony był - pod wpływem choroby i pogarszającej się sytuacji majątkowej - do sprzedaży zbioru.

Wyspa św. Katarzyny leży nieopodal Rovinj w chorwackiej Istrii. Dziś niemal całą jej powierzchnię zajmuje bogaty w zróżnicowaną roślinność park, otaczający rozległe zabudowania hotelowe, w znacznej części budowane i przekształcane już po II wojnie światowej. W ich zrębie tkwi dawna rezydencja Korwin-Milewskiego - polskiego ekscentryka, publicysty politycznego, kolekcjonera i mecenasa malarstwa. To tam znajdował się wspaniale położony pałac, otoczony ogrodem, który Korwin-Milewski kazał stworzyć na kamienistej wyspie niemal od podstaw.

Z Rovinj związał się zresztą do końca życia. Kolekcja, którą zgromadził, nie była jednak  - o ile można tak to określić  - zwykłym zbiorem polskiego malarstwa. Liczyła ponad 200 obrazów, a według opisu wystawy przygotowanej przez Muzeum Narodowe w Warszawie (2026) pierwotnie około 250 prac. Była to tworzona ze znawstwem, jak pisał „Świat” w 1923 r., prawdziwie pomnikowa kolekcja. Niestety jej rozproszeniu nie udało się zapobiec. 

O wprawnym oku kolekcjonera świadczy choćby obecność takich dzieł jak „Babie lato” Jana Chełmońskiego, „Trumna chłopska” i „Żydówka z cytrynami” Aleksandra Gierymskiego, „Stańczyk” Jana Matejki, „Aktorzy przed Hamletem” Władysława Czachórskiego czy „Rybacy” lub „Połów raków” Leona Wyczółkowskiego. W zbiorze znajdowały się także prace Józefa Pankiewicza, Jana Stanisławskiego, Jacka Malczewskiego i innych artystów należących do najważniejszych postaci polskiego malarstwa przełomu XIX i XX wieku.

Kolekcjoner trudny dla artystów

Obok Aleksandra Gierymskiego, którego twórczość Korwin-Milewski cenił szczególnie, znalazło się również kilka płócien innego lubianego przez niego artysty Wincentego Wodzinowskiego. Był przy tym kolekcjonerem wymagającym, a czasem wręcz natarczywym. Franciszek Klein opisywał to bez złudzeń:

Gierymski w Monachium - gdy przyjeżdżał Korwin-Milewski - zamykał się przed nim na klucz w pracowni. Korwin-Milewski, który kupował wszystko niemal, co wymalował Gierymski - nieraz przemocą wchodził do jego pracowni. Podobnie nie znosił go Malczewski, co jednak nie zrażało zamiłowanego kolekcjonera w urzeczywistnieniu powziętego zamiaru. Można powiedzieć, że przez szereg lat koło r. 1890 wszyscy niemal wybitni malarze polscy pracowali głównie dla Korwin-Milewskiego.

Ta anegdota dobrze pokazuje paradoks Korwin-Milewskiego: był mecenasem, ale takim, który nie zawsze znał granicę między pasją kolekcjonerską a presją wobec artysty.

Jednym z pomysłów Korwin-Milewskiego było stworzenie kolekcji autoportretów polskich artystów i artystek. Wśród zgromadzonych dzieł znalazł się również, chociaż nieukończony, autoportret Anny Bilińskiej-Bohdanowic. Inspiracją dla takiego przedsięwzięcia była sławna kolekcja galerii Uffizi we Florencji. Korwin-Milewski oczekiwał, by dzieła miały jednolity format, ukazując artystów stojących w jednakowej pozie - en face, przedstawionych w naturalnej wielkości, do kolan, z paletą w ręku, co stanowiło charakterystyczny atrybut każdego malarza. Jan Matejko postanowił jednak nie podążać tą ścieżką, tworząc autoportret siedzący w fotelu. 

Ostatecznie kolekcjoner zgromadził zespół 16 autoportretów malarzy związanych z tzw. szkołą monachijską, w tym wizerunek niezwykle wysoko przezeń cenionego Aleksandra Gierymskiego, a także obrazy Teodora Axentowicza, Jacka Malczewskiego, Józefa Piotrowskiego, Wincentego Wodzinowskiego i Franciszka Żmurki. Ta świadomie budowana część kolekcji też nie zachowała się, niestety, w jednym zbiorze, chociaż część obrazów w 1922 r. zakupiło Muzeum Narodowe w Warszawie. W „Sztukach Pięknych" (1926/1927, s. 421-432) Franciszek Klein napisał o niepowetowanej stracie, jaką było niezakupienie kolekcji Korwin-Milewskiego przez rząd polski: 

Gdy wkrótce po wojnie światowej umarł hr. Korwin Milewski, nad jego umiłowaną galerią zawisła groźba sprzedaży. Można było przypuszczać, że nasz rząd skorzysta z tej wyjątkowej okazji i zakupi natychmiast ofiarowany mu na sprzedaż zbiór. Tymczasem stało się inaczej. Kolekcja ta nie została przez rząd zakupioną, prawdopodobnie dlatego, że ci, do których w pierwszej linii to należało, nie umieli dostatecznie poinformować decydujące czynniki o konieczności kupna tejże. Przekonany jestem, że gdyby na czele departamentu sztuki stał wówczas człowiek, pojmujący poważnie obowiązki najwyższego urzędnika w państwie na polu sztuki i kultury artystycznej - nie byłoby przyszło do katastrofy. Zamiast żeby departament sztuki czuwał nad podobnymi zbiorami, tak żeby bez jego wiedzy nie mogły zajść żadne zmiany co do składu kolekcji - stało się zupełnie przeciwnie. Nie skorzystano zupełnie ze sposobności ofiarowanej na sprzedaż kolekcji. Została ona po prostu rozdrapana t.j. rozsprzedana pojedynczo w Wiedniu. Kto chciał - to kupował. Dużo tych kapitalnych dzieł malarskich przeszło na własność handlarzy sztuki, którzy je potem dalej z dużym zyskiem się pozbywali. Między innymi jeden z handlarzy warszawskich Abe Gutnajer nabył szereg obrazów A. Gierymskiego, Chełmońskiego, J. Brandta, A. W. Kowalskiego, L. Wyczółkowskiego, J. Matejki i innych. Jedno z najwspanialszych płócien, portret własny Matejki, kupiło Muzeum Narodowe w Warszawie, płacąc około dwudziestokrotną wartość pierwotnej ceny zapłaconej przez A. Gutnajera. W ten sposób poszły inne obrazy. I tak przestała istnieć ta wyjątkowa kolekcja. Dla kultury polskiej jest to strata niepowetowana, gdyż drugi raz już niepodobna jej zebrać. Drobną jej część, bo kilkanaście płócien skupił adwokat wiedeński, Polak, dr Emil Merwin z poselstwa polskiego w Wiedniu. Resztę tej kolekcji widziałem złożoną na poddaszu, w maleńkim pokoiku. Było tam zebranych piętnaście autoportretów i kilkanaście wielkich płócien Malczewskiego, Wywiórskiego, Wodzinowskiego, a wśród nich tak wspaniałe dzieła malarskie, jak A. Gierymskiego »Anioł Pański« i Pruszkowskiego »Wizja«. Doprawdy, to pomieszczenie w maleńkiej ubikacji strychowej, gdzie te ogromne płótna, jedno oparte o drugie, gniotą się, ocierają i niszczą - jest okropne. Widząc to - uciekłem stamtąd, gdyż nie mogłem patrzeć na to niszczenie tak świetnych dzieł polskiej sztuki. Przed rokiem czy przed dwoma zakupił - jak to wspomniałem - dyr. Gembarzewski wspaniały autoportret Matejki do Muzeum warszawskiego. Jaka szkoda, że nie skorzystano wtedy, gdy cały ten zbiór był do sprzedania za stosunkowo niską cenę. Przekonany jestem, że przy dobrej woli pieniądze by się na pewno zna­lazły. Ale tak jak w departamencie sztuki, tak i tu nie zdawano sobie sprawy z doniosłości tej wyjątkowej kolekcji. Tak to brak odpowiedzialnych ludzi z fachową wiedzą na naczelnych stanowiskach wyrządził kulturze polskiej niczym niepowe­towaną szkodę. 

Część zbioru kupiło Muzeum Narodowe w Warszawie, znaczącą część nabył Abe Gutnajer, a dalsze dzieła trafiły przez pośredników na rynek. „Żydówka z cytrynami” Gierymskiego została zakupiona do Muzeum Śląskiego w Katowicach w 1929 roku. W praktyce oznaczało to przejście kolekcji z porządku galerii prywatnej, budowanej jako całość, do porządku rynku: zakupów muzealnych, transakcji antykwarycznych i dalszego obiegu pojedynczych obrazów.

Kolekcja jako program

Ignacy Korwin-Milewski swoją kolekcję zaczął tworzyć około roku 1880, od początku robiąc to bardzo świadomie - jak sam napisał: 

Chcąc mieć kolekcję mniej lub bardziej kompletną i stanowiącą oryginalną całość, choćby skromną pod względem wielkości, muszę ograniczyć się do pewnych kadrów i jako taką wybrałem specjalność, jaką jest Nowa Pinakoteka w Monachium. Kupuję więc obrazy artystów-rodaków, obecnie żyjących, i tylko wśród tych, którzy należą lub należeli do szkoły monachijskiej.

Ważnym rysem kolekcji Korwin-Milewskiego był jej narodowy charakter. I nie chodzi tylko o to, że kupował dzieła polskich artystów, ale też ich dobór, interesował go przede wszystkim rodzimy krajobraz, sceny historyczne. Ta kolekcja była opowieścią o trwaniu polskiej tożsamości pod zaborami. Z drugiej zaś strony monachijski realizm wydawał mu się remedium na nadmierny patos i egzaltację, które  - jego zdaniem  - zbyt często towarzyszyły polskiej kulturze artystycznej.. 

Uważał, że nastał czas wielkich artystów, indywidualności, których twórczość staje się duchem narodu i którzy - jak sam zauważył - „prawdopodobnie nie będą mieli swoich następców”. Swoją drogą, przy całym jego wyczuciu, trzeba przyznać, że koncentrował się właściwie wyłącznie na artystach wywodzących się z Monachium, z niektórymi z nich łączyła go zresztą bliższa znajomość jeszcze z czasów studenckich. I w tym spojrzeniu trochę chyba był sentymentalny, ale też pozwalało mu to na tworzenie bardzo spójnej kolekcji. A doskonała znajomość tej szkoły pozwalała hrabiemu z niezwykłą trafnością wybierać dzieła wybitne.

Ekscentryk, ryzykant, żeglarz

„Wściekły ryzykant” - jak nazywał go brat Hipolit - nie był jednak wyłącznie ekscentrykiem żyjącym z rodzinnej fortuny. Dzięki talentom organizacyjnym i finansowej intuicji potrafił skutecznie zarządzać majątkiem oraz pomnażać dochody. Fortuna zapewniała mu niezależność, ale też pozwalała realizować przedsięwzięcia właściwie niemożliwe bez ogromnego kapitału: podróże, żeglugę, zakupy artystyczne, budowę rezydencji i stworzenie prywatnej galerii.

Korwin-Milewski po studiach prawniczych w Dorpacie w 1870 wstąpił na akademię monachijską, gdzie uświadomił sobie, że na karierę artystyczną nie ma szans. Dzięki rodzinnemu majątkowi mógł za to pozwolić sobie na zostanie kolekcjonerem. W tym czasie nabył też w Watykanie tytuł hrabiowski, który przysługiwał także rodzinie. Ta zresztą rzekomego zaszczytu nie doceniła, co zresztą wynikać mogło z rodzinnych konfliktów, dość powiedzieć, że zdarzało im się podpisywać „nie hrabia”. 

Pędził ekscentryczne i awanturnicze życie, w którym nie brakowało skandali, jak jego romans z o wiele lat młodszą krakowską pięknością Cecylią Włodzimierską, która w tym czasie udawała jego córkę. Historia skończyła się skandalem, a nowy adorator Włodzimierskiej został postrzelony przez hrabiego. Ówczesna prasa opisywała zajście tak: 

Dzienniki poświęcają całe szpalty skandalicznemu zajściu Ignacego Korwin Milewskiego z Wilna z Cecylią Włodzimierską, żoną rozwiedzioną przemysłowca z Krakowa. Włodzimierska, która dawniej utrzymywała stosunki i odbywała podróże z Korwin-Milewskim, żądała za pośrednictwem adwokata Frischeinera z Wiednia wypłaty obiecanych pieniędzy oraz zwrotu kompromitujących listów. Wczoraj Korwin-Milewski przyjechał do Wiednia. Na dworcu oczekiwali nań Włodzimierska oraz niejaki Barber, młody właściciel dóbr z Bukowiny. Na żądanie zwrotu listów Korwin-Milewski odpowiedział obelgą słowną. Barber uderzył go w twarz. Milewski wyjął rewolwer, dał kilka strzałów, raniąc Barbera w brzuch. Korwin-Milewskiego aresztowano i odstawiono do sądu karnego. Dziś został wypuszczony na wolną stopę z powodu choroby serca, za kaucją 80 000 koron. Barberowi, który przedstawił się jako narzeczony Włodzimierskiej, nie grozi niebezpieczeństwo. 

To właśnie po tym skandalu Korwin-Milewski coraz wyraźniej kierował swoją uwagę ku Adriatykow. W 1905 roku nabył wyspę św. Katarzyny od arcyksięcia Karola Stefana Habsburga z Żywca, który posiadał ją zaledwie kilka lat. Nie była to transakcja przypadkowa. Obaj arystokraci znali świat żeglugi, podróży i sztuki, a Korwin-Milewski wcześniej odkupił od arcyksięcia jacht, przemianowany później na „Litwę”.

Nie był jednak wyłącznie skandalistą i kolekcjonerem. Ceniono jego publicystykę polityczną, a w Wilnie angażował się także w sprawy społeczne  - należał m.in. do grupy założycieli pierwszego miejscowego pogotowia ratunkowego.

Wyspa, ogród i architektura

Św. Katarzyna nie była pustą wyspą, którą Korwin-Milewski dopiero „odkrył”. Miała wcześniejszą historię, także rezydencjonalną. Dopiero jednak polski arystokrata przekształcił ją w prywatny mikrokosmos: z pałacem, ogrodem, galerią obrazów i zapleczem żeglarskim. Przed nim wyspa należała do arcyksięcia Karola Stefana Habsburga z Żywca, a to wprowadza do tej historii dodatkowy kontekst artystyczny. Dla arcyksięcia pracował Tadeusz Stryjeński, dlatego jego nazwisko bywało dawniej przywoływane przy okazji przebudowy rezydencji na św. Katarzynie. Z realizacją z czasów Korwin-Milewskiego częściej wiąże się jednak Teodora Talowskiego. Przy przebudowie wykorzystano częściowo istniejący już w centrum wyspy pałac, należący wcześniej do rodziny Califfi.

Inwestycja była nie lada przedsięwzięciem: na kamienistą wyspę nawieziono ziemię pozwalającą na założenie parku, zaaranżowano plaże, a zwieńczeniem całości stał się pałac. W roku 2000, po latach zaniedbań, został on przebudowany i zaadaptowany na hotel. Jednak jego klasycystyczna forma nieco zaskakuje na tle ekstrawaganckich realizacji Talowskiego. 

Pałac na pierwszy rzut oka ma charakter klasycyzujący, ale nie jest budowlą całkowicie jednorodną stylistycznie. Indywidualny ton nadają mu m.in. drewniana klatka schodowa, zachowane żyrandole i dekoracyjna posadzka. Można przypuszczać, że także niezachowane elementy wyposażenia osłabiały surowość klasycyzującej bryły. Ślady tego odnajdujemy w pozostawionych żyrandolach czy dekoracyjnej posadzce. Drugi budynek znajdujący się na wyspie zaprojektowany został od podstaw przez Talowskiego, znajdował się w pobliżu popadającego w ruinę dawnego zespołu klasztornego i był przeznaczony dla gości Korwin-Milewskiego.  

Nieudane próby ocalenia zbioru

Niezależnie od skandali i awantur, w które hrabia się wdawał, znawstwa sztuki i intuicji odmówić mu nie można. Niestety, mimo że kilkakrotnie chciał przekazać swoją kolekcję do zbiorów publicznych, nie udało się tego zrealizować. Przez pewien czas kolekcja znajdowała się w Wilnie w pałacu Korwin-Milewskich, gdzie była udostępniana publicznie. Później chciał ją umieścić w Krakowie, gdzie w 1894 roku chciał wznieść w tym celu specjalny pawilon. Miasto jednak nie zgodziło się przekazać na ten cel gruntów przy pl. Szczepańskim. 

Następnie  próbował umieścić ją we Lwowie. Kraków i Lwów widział jako miejsca, które w trudnej polskiej sytuacji są potencjalnie najbezpieczniejsze. Jednak dla swoich pomysłów zrozumienia nie znalazł. W końcu zdecydował się zabrać ją ze sobą - najpierw po to, by pokazać ją w Europie, a następnie umieścić w swojej rezydencji w Rovinj. Tam eksponowana była w specjalnej galerii urządzonej w pałacu, który - podobnie jak cała wyspa św. Katarzyny - był dla niego miejscem szczególnym, zapewne wybranym bardzo świadomie.

Korwin-Milewski był świetnym żeglarzem, członkiem Yachtgeschwader, elitarnego klubu żeglarskiego działającego w Puli pod patronatem cesarza Franciszka Józefa. Na swoim jachcie „Litwa”, odkupionym od arcyksięcia Karola Stefana Habsburga, chętnie pływał po Adriatyku. Sama nazwa nie była przypadkowa u arystokraty związanego z Wilnem i pamięcią dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Upamiętnienie

Obchody 170. rocznicy urodzin i 90. rocznicy śmierci Ignacego Korwin-Milewskiego w 2016 roku stały się okazją do zorganizowania w Rovinju oraz na wyspie św. Katarzyny uroczystości i seminarium poświęconego kolekcjonerowi. Odrestaurowano wówczas jego nagrobek na cmentarzu w Rovinju, a na ścianie dawnej rezydencji na wyspie odsłonięto tablicę pamiątkową, zaprojektowaną przez Marka Moderaua. W przedsięwzięcie zaangażowane były m.in. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ambasada RP w Zagrzebiu, Muzeum Narodowe w Warszawie oraz Polskie Towarzystwo Kulturalne „Fryderyk Chopin”.

Pod koniec życia Korwin-Milewskiego opuściła fortuna. Po upadku Austro-Węgier szybko postępująca inflacja znacząco uszczupliła jego majątek. Zmarł w szpitalu w Puli w 1926 r. w wieku 81 lat i został pochowany na cmentarzu w Rovinj. 

Zachowany jest tam jego nagrobek w formie płyty na opasce. Płyta wykonana jest z marmuru pochodzącego ponoć z biurka Ignacego Korwin-Milewskiego. Na płycie znajduje się płaskorzeźbiony herb Korwin-Milewskich oraz napis. Podczas prac konserwatorskich przeprowadzonych w 2016 roku za pomnikiem umieszczono szklaną tablicę z wizerunkiem Korwin-Milewskiego i jego biografią. Warto dodać, że serce Korwin-Milewskiego trafiło do Wilna i zostało złożone w ufundowanym przez niego grobie matki.

Dzisiejsze próby rekonstrukcji kolekcji  - szczególnie wystawa „Kolekcjoner. Ignacy Korwin-Milewski (1846–1926)”, przygotowana przez Muzeum Narodowe w Warszawie w 2026 roku  - pokazują, że historia Korwin-Milewskiego nie jest jedynie anegdotą o ekscentrycznym arystokracie. To jeden z ważnych rozdziałów dziejów polskiego kolekcjonerstwa, muzealnictwa i nowoczesnej świadomości artystycznej.