Historia i przemiany własnościowe

Jaworów położony był przy jednym z dwóch głównych szlaków handlowych prowadzących z Krakowa do Lwowa. W poł. w. XV należało do Wacława ks. opawskiego i raciborskiego, następnie do rodziny Górków. Jaworów co najmniej od r. 1569 był królewszczyznę, jedną z bogatszych w kraju. W 1639 r. starostwo jaworowskie nadane zostało Jakubowi Sobieskiemu (1591-1646), z prawem dziedziczenia do trzeciego pokolenia. Po jego śmierci objął je jego syn Jan, późniejszy król. Dwór Jana III w Jaworowie był drugą po Żółkwi ulubioną rezydencją zwycięzcy spod Wiednia położoną na terenie Rusi. W 1678 roku odbyły się tu huczne uroczystości chrztu królewicza Aleksandra (16771714). Ojcem chrzestnym królewicza był sam papież Innocenty XI (w jego imieniu występował nuncjusz papieski Francesco Martelli) i cesarzowa wdowa po cesarzu Ferdynandzie III (w jej zastępstwie księżna Katarzyna Radziwiłłowa, siostra Jana III). W Jaworowie, po wiktorii wiedeńskiej, król Jan III przyjmował poselstwa z całej Europy. Po jego śmierci monarchy starostwo jaworowskie zostało dożywotnio przyznane Marii Kazimierze (1641-1716), która oddała je najstarszemu synowi, Jakubowi (16671737). Królewicz Jakub rzadko gościł w Jaworowie, lecz tu właśnie podejmował swoich królewskich gości. Po śmierci Marii Kazimiery, starostwo jaworowskie zostało odebrane królewiczowi Jakubowi i nadane Mniszchom, którzy utracili je w 1772 r. na rzecz państwa austriackiego. W 1856 r. część dawnego klucza jaworowskiego dostała się w zarząd austriackiego Banku Narodowego. W 1861 r. Jaworów oraz kilka sąsiednich wsi zakupił na licytacji Zbigniew Lanckoroński (18501929). Przed 1890 r. odkupił od niego Jaworów Ludwik Zygmunt Dębicki (18431908). Ostatnim właścicielem Jaworowa do 1939 r. był jego syn Leon Hieronim Dębicki (18881952).
 

Rezydencja Jana III Sobieskiego 

Rozległe założenie rezydencjonalne w Jaworowie zlokalizowane było na brzegu dużego stawu i zajmowało znaczny obszar na planie zbliżonym do trójkąta prostokątnego. Całość otaczał wysoki ziemny wał, od strony jeziora dodatkowo obsadzony wysokimi drzewami. Tuż przy linii brzegowej usytuowany był zespół rezydencjonalny składający się z dwóch połączonych ze sobą pierścieni czworobocznych fortyfikacji bastionowych o nieregularnym narysie. Na dziedzińcu pierwszego z nich znajdowało się kilka budynków: największy murowany dwualkierzowy budynek mieszkalny, usytuowany w rogu od strony stawu oraz dwa większe budynki drewniane, położone niemal równolegle przy kurtynie od strony wejścia, przy drodze od kościoła. Przy budynku (zapewne drewnianym na murowanych fundamentach) znajdowały się dwie niewielkie budowle-jedna drewniana, druga murowana. Po przejściu wąskiego przesmyku pomiędzy obwarowaniami wchodziło się na drugi dziedziniec, skąd po prawej stronie prowadziła wąska dróżka („wycieczka”) wprost nad staw. Na osi przy kurtynie obwarowań ulokowany był królewski pałac, rozplanowany na rzucie wydłużonego, wąskiego prostokąta z czterema wydatnymi alkierzami na końcach. Piętrowy budynek pałacowy miał dwie wysokie „facjaty” od strony dziedzińca i ogrodu, a od tej ostatniej również zaopatrzony w galerię, skąd schodziło się do ogrodu. W rogu dziedzińca, po lewej stronie, ulokowany był dość duży, założony na rzucie kwadratu murowany budynek skarbca.  Apartamenty były bogato dekorowane m.in. płytkami fajansowymi i wyposażone w liczne dzieła sztuki.

Królewskie ogrody

 Z pałacu schodami i niewielkim mostkiem przerzuconym ponad fosą schodziło się ogrodu, który podzielony był na dwie zasadnicze części-pierwsza, mniejsza, znajdowała się na osi pałacu, druga, znacznie większa, usytuowana była do niego równolegle. Do drugiego ogrodu prowadziło od pałacu osobne zejście ulokowane w rogu dziedzińca. Za ogrodami na wąskim paśmie brzegu znajdował się folwark z obszernym majdanem, ogrodami użytkowymi i budynkami gospodarczymi. Ogród przed pałacem składał się z dwóch zasadniczych części. 

U stóp bastionu znajdował się niski ośmiokwaterowy ogród z trzema fontannami (centralną największą). Za nimi znajdował się rodzaj tarasu, za którym rozciągał się sporych rozmiarów parter wodny, na którym w czasach świetności jaworowskiego ogrodu ulokowane były łazienki ze sztuczną grotą dekorowaną sztukateriami. Za wodnym parterem biegła prostopadle przez całą szerokość ogrodu aleja wysadzona wysokimi drzewami wydzielająca dwie obszerne kwatery rozdzielone z kolei szeroką aleją, biegnącą przez całą długość ogrodu i dzieląca go na dwie odrębne części. Jedna z kwater rozczłonkowana została przez układ czterech promienistych, przecinających się pośrodku alei. Obydwie wysadzone były zapewne drzewami owocowymi. 

Druga część ogrodu miała bardziej rozbudowany i skomplikowany układ. Jego zasadniczą strukturę wydzielały trzy szerokie ulice, dwie z nich, przerwane pośrodku i trzy krótsze, przecinające je prostopadle, tworzyły schemat kratownicy, z dodatkowymi mniejszymi alejami wydzielającymi prostokątne bądź trójkątne kwatery. Od strony pałacu dłuższe aleje kończyły się trzema niewielkimi salonami ogrodowymi wyciętymi w wysokim boskiecie. Przy bezpośrednim zejściu z platformy bastionu, za mostem, znajdował się niski czterokwaterowy ogród ozdobny, za którym znajdowały się cztery kwatery boskietu, rozdzielone dwoma ukośnie biegnącymi alejami. Obok usytuowany był rozległy sześciokwaterowy salon ogrodowy z fontanną pośrodku i altaną na osi, poprzedzoną kolejnymi dwoma kwaterami. Równolegle do niego przylegały cztery kwatery boskietu z centralnie umieszczoną murowaną altaną (?). Za tym ogrodem w niewielkim pasie tuż pod wałem wydzielającym przestrzeń założenia ogrodowego znajdowały się budynki ogrodnicze, figarnia, inspekty oraz całe zaplecze gospodarcze w postaci domku ogrodnika, szkółek roślinnych czy ogrodów o charakterze użytkowym.

Dwór Dębickich 

Kolejni właściciele Jaworowa nie dbali należycie o dawną królewską rezydencję stąd też dotrwała ona do końca I Rzeczpospolitej. Jedynymi budynkami jakie przetrwały były dawna oficyna, pełniąca ówcześnie siedzibą kolejnych właścicieli majątku oraz dany skarbiec zamieniony na areszt sądowy. Drewniany budynek oficyny był z zewnątrz tynkowany i poprzedzony dobudowanym w XIX w. gankiem. W czasach Dębickich był on bogato wyposażony z licznymi dziełami sztuki, w tym pochodzącymi z czasów Sobieskiego. 

Stan zachowania

Założenie dworsko-ogrodowe nie zachowane. Widocznym śladem po dawnym królewskim założeniu ogrodowym są pozostałości rozległego stawu, zwanego niegdyś jeziorem jaworowskim. Na miejscu dawnych rozległych ogrodów kwaterowych znajduje się obecnie stadion miejski, a na pozostałej części kompleksu współczesna zabudowa mieszkalna i gospodarcza. Przetrwał budynek dawnej oficyny lub jednego z dworków królewskich, użytkowany w późniejszym czasie przez Dębickich przebudowany i zamieniony w czasach sowieckich na stolarnię. Taka funkcje pełni również obecnie. Zachował się również w stanie ruiny murowany budynek skarbca. Obydwie budowle zlokalizowane są na terenie zakładów remontowych jednostki wojskowej.