Witkiewicziana w Syłgudyszkach na Litwie

Syłgudyszki, rzadziej Sołdaciszki (lit. Saldutiškis), to niewielkie miasteczko w Auksztocie, czyli na Litwie Górnej, w Republice Litewskiej. Położone jest pomiędzy Ucianą (lit. Utena) a Nowymi Święcianami (lit. Švenčionėliai). Miejscowość związana jest z rodziną Witkiewiczów, przede wszystkim ze Stanisławem Witkiewiczem (1851-1915) - malarzem, literatem i twórcą tak zwanego stylu zakopiańskiego w budownictwie - oraz jego synem Stanisławem Ignacym Witkiewiczem (1885-1939), Witkacym, malarzem, dramaturgiem i filozofem.

Pałac Jałowieckich w Syłgudyszkach

Syłgudyszki należały do rodziny książąt Pieriejasławskich-Jałowieckich herbu Bożeniec (Jełowicki) od końca XVIII wieku. Wyróżniającym się zabytkiem miejscowości jest pałac Jałowieckich, który na przełomie XIX i XX wieku należał do Bolesława Jałowieckiego (1846-1918) i jego żony Anieli (1854-1918), siostry Stanisława Witkiewicza. Młody Witkacy odwiedzał ciotkę czterokrotnie podczas wakacji w latach 1900-1903. „Pojąc się Litwą”, malował pejzaże z natury oraz fotografował. Z Syłgudyszek wyjechał z ciotką na kilka dni do Petersburga, aby zwiedzić Ermitaż, a podczas innego pobytu wyruszył nad Bałtyk, do Lipawy (łot. Liepāja) na Łotwie.

Letnie pobyty u wujostwa Jałowieckich w Syłgudyszkach, malowniczej miejscowości położonej wśród lasów i jezior, oraz odbywane wówczas podróże znacząco wpłynęły na kształtowanie się osobowości i wrażliwości twórczej Witkacego. Jak zauważał Stanisław Witkiewicz, jego syn właśnie wtedy - mimo bardzo młodego wieku - stawał się dojrzałym malarzem.

Pałac wzniesiono na lokalnej kulminacji terenu, na uboczu miejscowości. Powstał najprawdopodobniej w 1828 roku w skromniejszym kształcie i choć przez kolejne dziesięciolecia był sukcesywnie rozbudowywany, nie zatracił wiele ze swojej pierwotnej formy. Obiekt należał do rodziny Jałowieckich do 1921 roku. Jego ostatnim gospodarzem był syn Bolesława, Mieczysław Jałowiecki (1876-1962), absolwent Politechniki w Rydze, marszałek szlachty powiatu święciańskiego, agronom, poliglota i dyplomata, po pierwszej wojnie światowej pierwszy delegat rządu polskiego w Gdańsku. Później w pałacu mieściły się szkoła, a nawet dom zakonny. W tym czasie obiekt nie posiadał już dawnego wyposażenia, ponieważ ostatni właściciel wywiózł je za granicę.

Pałac jest budowlą murowaną i podpiwniczoną, z parterową częścią centralną oraz dwiema piętrowymi częściami bocznymi. Otacza go dawny park, dziś o zmniejszonej powierzchni, liczący nieco ponad 2 ha. W części centralnej, orientowanej na południe, wyróżnia się ozdobny portal z umieszczonym w nim herbem Jełowicki. Nie zachowała się natomiast weranda wschodniego skrzydła od strony frontowej. Budynek jest dziś w całości pokryty blachą; niegdyś część centralna była kryta dachówką. W 2007 roku nowy właściciel nabył obiekt i poddał go generalnemu remontowi, także we wnętrzach, gdzie spod późniejszych nawarstwień tynkarskich i malarskich odsłonięto dawne malowidła ścienne.

Ciekawostką jest, że w maju 2013 roku odnaleziono dwa listy ukryte w podłodze pałacu. Były datowane na 21 sierpnia 1919 roku, napisane odręcznie po polsku, na papierze polowej poczty II batalionu 6 Pułku Piechoty Legionów. W tym czasie w pałacu stacjonowała międzynarodowa komisja delimitacyjna, a Syłgudyszki znajdowały się przy linii demarkacyjnej ustalonej w następstwie walk polsko-litewskich. Ostatecznie miejscowość znalazła się na terenie państwa litewskiego.

Cmentarz w Syłgudyszkach

Inną ważną pamiątką związaną z Witkiewiczami jest niewielki cmentarz dworski z nagrobkiem Jałowieckich, położony na pagórku poza miasteczkiem. Na metalowej, być może cynkowej, płycie umieszczonej na masywnym cokole zwieńczonym wysokim żelaznym krzyżem symbolicznie upamiętniono między innymi rodziców twórcy stylu zakopiańskiego: Ignacego Witkiewicza (1814 lub 1817-1868), powstańca listopadowego, pochowanego w Tobolsku na Syberii, oraz Elwirę z Szemiotów (1822-1895), której grób znajduje się w dzisiejszym Mińsku na Białorusi.

Stacja kolejowa w stylu zakopiańskim

W Syłgudyszkach zachował się także ślad próby rozpropagowania przez Stanisława Witkiewicza stylu zakopiańskiego na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Witkiewicz uważał, że podhalańskie budownictwo ludowe i zdobnictwo zawierają pierwiastki autentycznej polskiej sztuki, pozwalające stworzyć podstawy architektury narodowej o szerokim zasięgu, zdolnej do scalenia ziem kraju rozdartego zaborami.

Taką właśnie próbą zaszczepienia tej idei na Litwie było wzniesienie przez Jałowieckich w 1899 roku budynku stacji kolejowej w Syłgudyszkach, zaprojektowanego przez Stanisława Witkiewicza w stylu zakopiańskim. Obiekt, nieco na wyrost nazywany w wielu późniejszych opracowaniach dworcem, przeznaczony był dla lokalnej linii kolei wąskotorowej o znaczeniu gospodarczym, o szerokości toru 750 mm. Linia ta łączyła Postawy, przez Nowe Święciany, z Poniewieżem. Zbudowało ją w latach 1895-1898 Pierwsze Towarzystwo Kolei Podjazdowych w Rosji, założone przez Bolesława Jałowieckiego.

Budowlę wznieśli, przy pomocy miejscowych robotników, dwaj budarze specjalnie sprowadzeni z Zakopanego. Wydarzenie to wspominał Stanisław Witkiewicz w liście z sierpnia 1899 roku: „Tylko co wrócili górale z Litwy, którzy tam zbudowali stację kolei żelaznej”.

Stacja była piętrowym obiektem o rozbudowanej bryle, wzniesionym z drewnianych bali i pokrytym z zewnątrz szalunkiem. Miała obszerne poddasze doświetlone rzędem małych okien oraz wysmukły dach kryty gontem, z pazdurami - pionowymi drewnianymi ozdobami umieszczonymi w kalenicach. Misternie modelowane dwupołaciowe daszki przykrywały facjaty, a ponad bryłą wznosiły się wysokie ceglane kominy.

Wiele elementów dekoracji świadczyło o podhalańskiej proweniencji obiektu. Były to między innymi rzezane w drewnie gwiazdy, tworzące poziomy pas dekoracyjny w dolnej części parteru. Nad oknami i drzwiami wejściowymi znajdowały się łuki zdobione kołkami, a pod oknami drugiej kondygnacji - wycinane w drewnie leluje. Całości dopełniały futryny okien zdobione kołkami oraz skosy w szczycie.

Stacja uległa znacznym uszkodzeniom w czasie pierwszej wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej, a późniejsze przebudowy niemal całkowicie pozbawiły ją dawnego charakteru. Jedynie po jednej stronie budynku można dostrzec dawne elementy - wsporniki stropu przyokapowej części dachu ze skromnym profilowaniem. Dziś dawny dworzec jest parterowym budynkiem mieszkalnym.

Nie zachowała się również dawna linia kolei wąskotorowej. Jej reliktem jest popadająca w ruinę murowana wieża ze zbiornikiem wody zasilającym niegdyś parowe lokomotywy, zwane „samowarkami”. Obecnie w miejscu dawnego szlaku wąskotorowego biegnie linia kolei normalnotorowej.

Nazwisko Witkiewiczów jest dziś w Syłgudyszkach niemal zupełnie zapomniane.