Między PRL-em a Londynem

Dzieciństwo i młodość Macugi, urodzonej w 1967 roku w Warszawie, przypadły na okres PRL-u, co zapewne wywarło istotny wpływ na jej wrażliwość społeczną oraz zainteresowanie tematyką opresji politycznej, cenzury i roli ideologii w kształtowaniu kultury. Jak sama przyznała w jednym z wywiadów, dorastanie w komunistycznej Polsce ukształtowało jej spojrzenie na sztukę jako narzędzie społecznej zmiany, a na artystę - jako „inżyniera dusz”, wpisanego w logikę komunistycznej narracji.

W 1989 roku, krótko przed upadkiem komunizmu w Polsce, Goshka Macuga przeniosła się do Londynu, gdzie rozpoczęła studia na prestiżowych uczelniach artystycznych - najpierw w Central Saint Martins School of Art, a następnie w Goldsmiths College, będących wówczas ważnymi ośrodkami progresywnych działań artystycznych. Goldsmiths, słynące z kształcenia artystów związanych z nurtem konceptualnym i sztuką społecznie zaangażowaną, odegrało kluczową rolę w kształtowaniu jej podejścia twórczego. To właśnie tam Macuga rozwinęła zainteresowanie pracą z archiwami i dokumentacją, które stało się fundamentem jej późniejszych projektów artystycznych.

Wielowątkowa gra znaczeń

Lata 90. XX wieku były dla Macugi czasem intensywnych poszukiwań artystycznych. We wczesnych pracach chętnie łączyła różne media, takie jak rzeźba, fotografia i instalacja. Jej realizacje podejmowały tematy związane z historią polityczną i społeczną, a zarazem eksplorowały granice między sztuką a rzeczywistością. Pod koniec dekady w jej twórczości pojawił się jeszcze jeden istotny element - prace innych artystów, z którymi zaczęła prowadzić wielowątkową grę znaczeń.

Nie tyle jednak nadawała tym pracom nowe znaczenia czy interpretacje, ile - wyrywając je z przyjętych konwencji, na przykład sposobu ekspozycji - podejmowała rodzaj gry, w której stawały się one rekwizytami skłaniającymi odbiorców do refleksji nad mechanizmami wizualnych przyzwyczajeń. Działo się tak zarówno wtedy, gdy wkomponowywała je w fototapetę, jak i wówczas, gdy umieszczała je w inscenizacji wiejskiej chaty. Zdawała się dekonstruować mechanizmy władzy obrazów nad odbiorcami - władzy, którą sami współtworzymy i którą wzmacniają instytucje, same z niej czerpiące. Porządek sztuki w kształtowanych przez nią przestrzeniach stawał się nieoczywisty, odsłaniając zamiast niezwykłości, do której aspirują obrazy i ich twórcy, pewien rodzaj iluzji. W kolejnych projektach to właśnie przestrzeń nabierała szczególnego znaczenia, a działania artystki stawały się coraz bardziej rozbudowane.

W 2007 roku pojawił się nowy wątek, obecny w jednej z najciekawszych prac Macugi - „What’s in a Name”. Artystka wkracza tu w świat ezoteryki i tajemnicy, przywołując postaci Heleny Bławatskiej, współzałożycielki Towarzystwa Teozoficznego, oraz osiemnastowiecznego kompozytora Giuseppe Tartiniego, który twierdził, że nawiedzał go szatan. Instalacja ta łączy archiwalne fotografie, rzeźby i obiekty, badając zjawisko snu jako metafory procesu twórczego i inspiracji. W pracy tej Macuga ujawnia zainteresowanie zarówno mistycyzmem, jak i badaniami nad materiałem archiwalnym, co staje się podstawą jej dalszych działań.

Między kulturą, sztuką i polityką

Jednym z kluczowych momentów w karierze Goshki Macugi była nominacja do prestiżowej Turner Prize w 2008 roku, dzięki której została pierwszą Polką w historii tego wyróżnienia. Turner Prize to jedna z najważniejszych brytyjskich nagród w dziedzinie sztuk wizualnych, przyznawana artystom przed pięćdziesiątym rokiem życia za innowacyjne podejście do sztuki współczesnej. Macugę nominowano za wystawę w Tate Britain, gdzie zaprezentowała instalację wykorzystującą archiwa Tate oraz prace innych artystów, tworząc nową narrację wokół natury i kultury.

W 2009 roku powstała jedna z najbardziej rozpoznawalnych instalacji Goshki Macugi - „The Nature of the Beast”, w której artystka podjęła temat relacji między sztuką a polityką. Centralnym elementem pracy jest gobelin przedstawiający słynną „Guernicę” Pabla Picassa. Reprodukcja tego obrazu wisiała w siedzibie ONZ w Nowym Jorku i w 2003 roku została zasłonięta podczas przemówienia Colina Powella, w którym uzasadniał inwazję na Irak. W tej realizacji Macuga połączyła wydarzenia polityczne z formą estetyczną, zwracając uwagę na siłę oddziaływania sztuki w kontekście globalnych decyzji politycznych.

W 2009 roku powstała instalacja „I Am Become Death”, zaprezentowana w Kunsthalle Basel, w której Macuga bada wpływ wojny i neokolonializmu na współczesną politykę. Artystka zestawiła fotografie Indian Hopi autorstwa Aby'ego Warburga ze zdjęciami amerykańskiego weterana wojny w Wietnamie. W pracy pojawia się także rzeźba inspirowana realizacjami Roberta Morrisa. Choć działania Macugi wyrastają z przeszłości i z praktyki rekonstrukcji, odnoszą się przede wszystkim do współczesności, a właściwie do mechanizmów rządzących życiem społecznym. W wielu pracach artystka podejmuje również kwestię politycznego oddziaływania sztuki, skłaniając do refleksji nad przemocą, władzą oraz relacjami kolonialnymi, które wpływają na dzisiejsze konflikty.

Pomimo wieloletniego życia i pracy w Londynie Macuga nigdy nie straciła kontaktu z Polską. Wracała do niej zarówno osobiście, jak i artystycznie, realizując projekty związane z polską historią i dziedzictwem kulturowym. Jej twórczość jest głęboko zakorzeniona w polskich doświadczeniach politycznych, także tych współczesnych. Przykładem może być praca „Strajk kobiet” z 2018 roku, w której artystka na nowo osadza logo Strajku Kobiet w osiemnastowiecznej tradycji portretu sylwetkowego, nakładając je na graficzne przedstawienie pomnika z medalionem z popiersiem i wpisując je w tradycję walki o wolność. Wcześniej, podczas indywidualnej wystawy w Zachęcie w 2011 roku, wykorzystała materiały archiwalne, by ukazać mechanizmy cenzury, które mimo upadku komunizmu nadal wpływały na wolność artystyczną w Polsce.

Historia jako materiał artystyczny

Goshka Macuga jest zaangażowana w badania archiwalne i społeczne, co znajduje odzwierciedlenie w jej interdyscyplinarnych projektach. Jej prace często balansują na granicy sztuki, historii i socjologii, a ona sama w swoich działaniach przyjmuje różne role - od artystki, przez kuratorkę, po badaczkę historii. Macuga znana jest również ze swojej otwartości na współpracę z innymi artystami, architektami i naukowcami.

Po 2011 roku jej kariera rozwijała się dynamicznie, a kolejne prace zyskiwały coraz większe uznanie. Jednocześnie stawały się bardziej polityczne i wyraźniej odnosiły się do współczesności. Łącząc badania historyczne, komentarz polityczny oraz interdyscyplinarne techniki artystyczne, Macuga kontynuowała pracę z archiwami i tworzyła narracje podważające tradycyjne interpretacje historii.

W 2012 roku została zaproszona do udziału w projekcie dOCUMENTA (13), a jej instalacje były prezentowane zarówno w Kassel (Niemcy), jak i w Kabulu (Afganistan). Praca „Of what is, that it is; of what is not, that it is not” miała formę monumentalnego gobelinu, łączącego tematy polityczne i historyczne oraz odzwierciedlającego stałe zainteresowanie artystki wpływem ideologii politycznych na pamięć kulturową - wątkiem powracającym także w jej późniejszych realizacjach.

Kolejna ważna ekspozycja odbyła się w 2014 roku podczas Biennale w Berlinie, gdzie Macuga zaprezentowała „Preparatory Notes”, kontynuując badania nad rolą performansu i demonstracji w społeczeństwie. W pracy tej artystka eksplorowała również znaczenie protestów w kształtowaniu tożsamości narodowej i politycznej.

Kontynuacją tego procesu była indywidualna wystawa Macugi „Time as Fabric”, zorganizowana w 2016 roku w New Museum w Nowym Jorku. Ukazała ona zdolność artystki do splatania różnych momentów historycznych i postaci w jedną narracyjną całość, czerpiąc z archiwów, historii i osobistych wspomnień. W tym samym roku w Fondazione Prada w Mediolanie Macuga zaprezentowała pracę „To the Son of Man Who Ate the Scroll”. Badała w niej relacje między człowiekiem, historią i technologią. W centrum instalacji umieszczony został android wygłaszający mowy o końcu ludzkości, zaczerpnięte z tekstów religijnych, filozoficznych i literackich. Praca porusza temat rozwoju technologii i jego wpływu na przyszłość człowieka, a zarazem odwołuje się do dawnych narracji i przepowiedni. Użycie androida jako medium skłania widza do refleksji nad współczesnymi zagrożeniami, jakie niosą rozwój sztucznej inteligencji i automatyzacja.

U schyłku drugiej i na początku trzeciej dekady XXI wieku Goshka Macuga kontynuowała intensywną działalność artystyczną, tworząc prace odnoszące się do aktualnych problemów społecznych, politycznych i środowiskowych, a zarazem głęboko zakorzenione w historii. Jej dzieła pokazywano między innymi w Museum of Modern Art w Nowym Jorku w 2019 roku.

„From Gondwana to Endangered, Who is the Devil Now?” z 2020 roku to monumentalny gobelin odnoszący się do katastrofalnych pożarów w Australii i Kalifornii. Wykonana z wełny, bawełny i włókien syntetycznych praca przedstawia las w płomieniach, otoczony przez protestujących przebranych za zwierzęta. Posługując się symboliką zwierząt, Macuga wskazuje na złożoność ludzkiej natury, a zarazem odwołuje się do ruchów proekologicznych i problematyki zmian klimatycznych. W realizacji tej wyraźnie ujawnia się również mistrzostwo Macugi w łączeniu tradycyjnych technik tkackich z aktualną tematyką. Gobelin utkano we Flandrii, regionie o bogatej tradycji tkackiej, co dodatkowo podkreśla związek między historią a nowoczesnością w jej sztuce.

W 2021 roku artystka zrealizowała projekt GONOGO, który w wirtualnej przestrzeni eksplorował postcovidowe lęki i powracające pytanie o przyszłość ludzkości. W 2023 roku została członkinią Royal Academy of Arts w Londynie, co stanowiło potwierdzenie jej znaczącego wpływu na sztukę współczesną.

W 2024 roku powstała praca „Born From Stone”, zaprezentowana w Bloomberg SPACE w Londynie, w której Macuga stworzyła immersyjną przestrzeń prehistorycznej jaskini, wypełniając galerię stalagmitami i stalaktytami. Inspiracją dla tego projektu było odkrycie w Londynie rzymskiej świątyni Mitry, co skłoniło artystkę do potraktowania jaskini jako miejsca schronienia i bezpieczeństwa. Wystawę wzbogacono o trzy obrazy z Imperial War Museum, przedstawiające zniszczenia Londynu podczas II wojny światowej, tworząc kontrast między bezpieczeństwem jaskini a wojenną destrukcją, między zniszczeniem a kreacją.

Wszystkie te projekty podkreślają zdolność Macugi do łączenia współczesnych tematów z odniesieniami historycznymi. Artystka często sięga po tradycyjne techniki, takie jak tkactwo, by budować nowe narracje i skłaniać widzów do refleksji nad aktualnymi problemami świata. Jej droga twórcza stanowi przykład konsekwentnie budowanej i przemyślanej kariery, czerpiącej zarówno z doświadczeń osobistych, jak i z globalnych narracji historycznych oraz politycznych.

Dziś Goshka Macuga uznawana jest za jedną z najważniejszych współczesnych artystek, a jej prace prezentowane są w największych galeriach i muzeach świata, między innymi w Tate Britain w Londynie, Walker Art Center w Minneapolis i Smart Museum of Art w Chicago.

Kobiety wszystkich krajów, łączcie się

Do kolekcji The Broad Museum w Los Angeles trafiła instalacja „Death of Marxism, Women of All Lands Unite” z 2013 roku. W pracy tej Goshka Macuga łączy elementy estetyczne i polityczne. Posługując się tradycyjnym medium tkaniny, opowiada współczesną historię nasyconą symboliką marksizmu, feminizmu i reinterpretacji przeszłości.

Centralnym punktem pracy jest nagrobek Karola Marksa - ikony myśli marksistowskiej i symbolu walki o prawa robotników - otoczony przez kobiety. Motyw ten od razu przywołuje słynne hasło „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się”, które artystka przekształca w formułę „Women of All Lands Unite”, przesuwając akcent z walki klasowej na walkę feministyczną.

Kobiety zgromadzone wokół grobu ukazano w różnych pozach - od w pełni ubranych po częściowo obnażone - co sugeruje różnorodność kobiecych doświadczeń i ról społecznych. Każda z tych postaci może symbolizować inną formę emancypacji - od fizycznej wolności po wyzwolenie ideologiczne i społeczne. Zmiana hasła na „Women of All Lands Unite” staje się istotnym elementem krytyki marksizmu, który mimo swojej emancypacyjnej retoryki w praktyce nie zmienił zasadniczo sytuacji kobiet. Macuga wykorzystuje tę lukę, by wskazać na potrzebę szerszej rewolucji - obejmującej nie tylko kwestie klasowe, ale także walkę o równość płci.

Gobelin jest formą, po którą Macuga chętnie sięga ze względu na jej zakorzenienie w europejskiej tradycji i historii sztuki. Tkaniny służyły niegdyś do opowiadania o triumfach rodów królewskich i ważnych wydarzeniach historycznych, a Macuga, używając tego medium, nie tylko nawiązuje do tej tradycji, ale także ją dekonstruuje. Prace takie jak „Death of Marxism, Women of All Lands Unite” podważają utrwalone narracje i stawiają pytania o to, kto i w jaki sposób opowiada historię.

Warto również zwrócić uwagę na to, że gobeliny były formą sztuki często kojarzoną z arystokracją i elitami, co wprowadza ironiczny kontrast wobec przedstawienia grobu Marksa - twórcy teorii antykapitalistycznej. Poprzez użycie takiego medium Macuga podkreśla sprzeczność między bogatą, luksusową formą a treścią krytyczną wobec systemów wyzysku i marginalizacji.

Praca ta jest niewątpliwie wieloznaczna i ironiczna. Z jednej strony można ją odczytywać jako krytykę marksizmu za pomijanie walki o prawa kobiet. Z drugiej - jako próbę rewizji i poszerzenia marksistowskich idei, wskazującą, że walka klasowa nie może być oddzielona od walki o równość płci. Szerzej zaś Macuga zdaje się pytać, czy rewolucja społeczna w swojej tradycyjnej formie jest już martwa, czy może pozostaje dziś w jakikolwiek sposób użyteczna i możliwa, czy też potrzebny jest nowy rodzaj rewolucji, obejmujący również prawa kobiet i innych grup marginalizowanych. W ten sposób „Death of Marxism, Women of All Lands Unite” staje się zarazem krytycznym komentarzem i zaproszeniem do refleksji nad współczesnymi formami oporu i walki.

Innym istotnym aspektem jest sposób ukazania kobiet przedstawionych na gobelinie, których wizerunki nawiązują do ikonicznych fotografii Miroslava Tichý'ego. Część z nich wykonuje gesty, które można interpretować jako akty czułości wobec nagrobka - jedna z kobiet na przykład czyści pomnik. Gesty te mogą sugerować żałobę, ale zarazem w pewien sposób „oczyszczają” historię Marksa, przetwarzając jego idee w nowym, bardziej inkluzywnym kontekście.

Macuga często wplata w swoje prace humor i ironię, a „Death of Marxism, Women of All Lands Unite” nie jest pod tym względem wyjątkiem. Sam fakt, że kobiety ukazano w różnych pozach - od w pełni ubranych po roznegliżowane - a całość przybiera formę pikniku w pobliżu grobu Marksa, tworzy efekt zarazem surrealistyczny i przewrotny. Jest to jednak humor z wyraźnym przesłaniem - krytyczny wobec sztywnych ideologii i gotowych rozwiązań, które często pomijają bardziej złożone kwestie, takie jak płeć i tożsamość.

Goshka Macuga
„Death of Marxism, Women of All Lands Unite”
2013 r.
Tapiseria
558,8 x 288,6 cm
The Broad Museum, Los Angeles (Stany Zjednoczone)
Nr inw. F-MACU-2014.016