Od gotyku do baroku. historia przebudowy dzwonnicy katedralnej w Kamieńcu Podolskim

Dzwonnica stanowi integralny element zespołu katedralnego i została usytuowana w północno-wschodnim narożu działki, na której wznosi się łacińska katedra Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim. Jej budowę rozpoczęto w związku z rozbudową kościoła katedralnego za pontyfikatu biskupa Pawła Dominikanina (1434–1453), czyli po przyłączeniu Kamieńca wraz z Podolem do Korony Polskiej. W ramach tej rozbudowy, do istniejącego korpusu dobudowano prezbiterium, a także rozpoczęto wznoszenie wolnostojącej wieży, którą ukończono pod koniec XV w. W tym czasie wieża pełniła przede wszystkim funkcję obronną, tworząc wraz z gotyckimi dzwonnicami cerkwi św. Trójcy i św. Jana Chrzciciela oraz ormiańskiego kościoła św. Mikołaja ważny komponent miejskiego systemu obronnego, wyraźnie zaznaczony w panoramie Kamieńca. 

Zbudowana z kamienia, na planie kwadratu (12,7 × 12,7 m), wieża wyróżniała się masywnymi murami, które zwężały się uskokowo ku górze. Ich grubość u podstawy przekraczała 3 m, co jednoznacznie wskazuje na pierwotne, obronne przeznaczenie budowli. Dzwonnica posiadała dwa wejścia: jedno znajdowało się w przyziemiu ściany południowej i prowadziło do niewielkiego, kolebkowo sklepionego pomieszczenia; drugie - umieszczone na zachodniej ścianie, na wysokości 6 m ponad poziomem gruntu - umożliwiało bezpośredni dostęp do drugiej kondygnacji. Do tego wyższego wejścia prowadziły zewnętrzne drewniane schody, które w razie zagrożenia można było łatwo usunąć. Rozwiązanie to było typowe dla średniowiecznych wież mieszkalno-obronnych, zwanych donżonami we Francji, a w Europie Środkowo-Wschodniej - stołpami. 

Dwie najniższe kondygnacje wieży nakryto sklepieniami, natomiast trzy wyższe - belkowymi stropami. Komunikację między drugą a trzecią kondygnacją zapewniały schody osadzone w grubości muru, zaś dostęp do pozostałych poziomów umożliwiały drewniane schody oparte na wewnętrznych odsadzkach. Czwarta kondygnacja przeznaczona była na zawieszenie dzwonów; tam też znajdowały się wysokie, ostrołukowo zamknięte okna - po jednym na każdej ścianie - które umożliwiały swobodne rozchodzenie się dźwięku bijącego dzwonu. Piąta, najwyższa kondygnacja miała charakter obronny - wyposażono ją w machikuły z otworami strzelniczymi oraz nadwieszone bartyzany w narożach. Wieżę wieńczył wysoki, ostrosłupowy dach z lukarnami. 

Po 1699 r., kiedy Kamieniec wraz z Podolem powrócił do Rzeczypospolitej po okupacji tureckiej, funkcja wieży zmieniła się z obronnej na wyłącznie dzwonniczą. Dlatego w połowie XVIII w. elementy obronne zostały zlikwidowane. Wyobrażenie o pierwotnym wyglądzie najwyższej kondygnacji daje dzwonnica przy ormiańskim kościele św. Mikołaja w Kamieńcu Podolskim - pochodząca z tego samego okresu, również pięciokondygnacyjna i zbliżona wysokością do wieży katedralnej (22,7 m wobec 24 m). Gotycki charakter dzwonnicy, sprzed barokowej przebudowy, został utrwalony na miedziorytniczym planie Kamieńca Podolskiego, sporządzonym przez Cypriana Tomaszewicza po roku 1672. 

Modernizację dzwonnicy przeprowadzono w latach 1755–1757, za pontyfikatu biskupa Mikołaja Dębowskiego, który zainicjował restaurację katedry, powierzając jej przebudowę Janowi de Witte (1709–1785), miejscowemu architektowi wojskowemu. Z tego czasu pochodzi również barokowa fasada świątyni, ukończona w 1754 r. oraz złocona figura Matki Boskiej, odlana w Gdańsku i ustawiona na minarecie 10 maja 1756 r. To właśnie konieczność umieszczenia tej rzeźby, mierzącej 3,5 m wysokości, na wysokości 37 m i osadzenia jej na specjalnie przygotowanym cokole wieńczącym minaret, skłoniła biskupa do przebudowy dzwonnicy. 

Wieża, oddalona od minaretu o 40 m i usytuowana po tej samej stronie katedry, została nadbudowana, co zrównało jej wysokość z minaretem i umożliwiło budowę drewnianego pomostu między nimi - rodzaju estakady. Ciężką statuę przeniesiono na najwyższą kondygnację dzwonnicy; jej transport ułatwiło wcześniejsze zburzenie sklepienia między drugą a trzecią kondygnacją. Następnie figurę wciągnięto na pomost, po którym - za pomocą bloczków i lin - przeciągnięto i zamontowano na minarecie. Zrealizowana operacja stanowiła dowód wybitnych umiejętności technicznych, których autorem, jak wskazuje Olga Płamienicka, był również Jan de Witte. 

W wyniku nadbudowy usunięto elementy świadczące o pierwotnym, obronnym charakterze wieży, zastępując je artykulacją architektoniczną typową dla baroku. Dekoracja została ograniczona wyłącznie do dwóch najwyższych kondygnacji, podczas gdy niższe partie pozostawiono gładkie. Było to rozwiązanie uzasadnione, ponieważ z bliska nie były one widoczne, a z oddali - ponad dachami zabudowy - dostrzegalna była jedynie górna część budowli. Jedynym motywem występującym na wszystkich poziomach wieży pozostało narożne boniowanie. Gotyckie okna o wysokości 7 m, znajdujące się na przedostatniej kondygnacji, zostały zamurowane. W ich miejscu wprowadzono ślepe arkady wsparte na pilastrach toskańskich, ujęte po bokach pojedynczymi pilastrami kompozytowymi - podobnymi do tych, które dzielą fasadę katedry. 

Nad nimi biegnie nieznacznie wyłamane belkowanie, płynnie przechodzące w podstawy pilastrów ostatniego piętra. Najwyższa kondygnacja nigdy nie została ukończona do pełnej wysokości z powodu śmierci fundatora, co uwidaczniają trzony pilastrów pozbawione kapiteli. Pomiędzy nimi, na każdej ścianie, znajdują się duże, prostokątne okna w opaskach z uszakami. Na niższej kondygnacji, we wnęce arkadowej, umieszczono po dwa otwory: prostokątny w dolnej części i okrągły powyżej, oba obramowane kamiennymi opaskami. To właśnie w tej kondygnacji zawieszono dzwony, których było sześć. Trzy z nich należały do pierwotnego wyposażenia katedry. Najstarszy był dzwon św. Stefana, ufundowany w 1700 r. przez biskupa Jana Dłużewskiego. 

Z 1741 r. pochodził dzwon poświęcony przez biskupa Jana Gnińskiego, natomiast największy, przelany w 1820 r. za pontyfikatu biskupa Franciszka Mackiewicza, powstał z rozbitego dzwonu św. Michała, ufundowanego w 1718 r. przez biskupa Stefana Rupniewskiego. Pozostałe trzy dzwony zostały przeniesione tu z kościoła Matki Boskiej Zwycięskiej, po kasacie klasztoru karmelitów bosych. 

Nie zachowały się informacje dotyczące pierwotnego kształtu zadaszenia dzwonnicy; wiadomo jedynie, że było ono pokryte gontem. Obecne zadaszenie, wykonane z blachy, pochodzi z drugiej połowy XIX w. i ma formę niskiego dachu namiotowego, zwieńczonego metalowym krzyżem. Z tego samego okresu pochodzi niewielki, prostokątny budynek usytuowany przy wieży od strony placu przykościelnego. Został on dobudowany w miejscu dawnych, zadaszonych drewnianych schodów zewnętrznych, prowadzących na drugą kondygnację. Wejście to, mimo że obecnie przysłonięte budynkiem, zachowało się do dziś. 

W XIX w. mieścił się tam skład kościelny, w którym przechowywano karawan pogrzebowy oraz inne utensylia. Przed I wojną światową pomieszczenie pełniło funkcję mieszkania kościelnego. Obecnie obiekt, po przebudowie przeprowadzonej w latach 90. XX w., użytkowany jest przez siostry Urszulanki.