Od 1946 roku Fernand Léger (1881-1955) wykładał w firmowanej swoim nazwiskiem szkole Atelier Fernand Léger, działającej pod kierownictwem Nadii Chodasiewicz (Chodasiewicz-Grabowskiej, Léger)  i Georges’a Bauquiera – początkowo w Montrouge, a od lata 1947 roku przy boulevard de Clichy 104 w 18. dzielnicy Paryża. W pierwszych latach powojennych placówka stała się jednym z najważniejszych ośrodków prywatnego szkolnictwa artystycznego o profilu awangardowym, szerzącym idee komunistyczne, kształcącym twórców z różnych krajów. Szacuje się, że w jednym roku naukę pobierało tam ponad stu artystów. 

Zajęcia w nowej lokalizacji, w budynku zajmowanym wcześniej kolejno przez Atelier Cormon oraz Académie de la Palette, odbywały się, jak wspominał polsko-fiński artysta Oskar Hansen, w „dużej, jasnej hali”. Do dnia dzisiejszego, nieopodal Moulin Rouge, zachowała się XIX-wieczna 5-piętrowa kamienica, w której mieściła się legendarna pracownia Légera, mimo, że obszerne pomieszczenie użytkowane przez studentów zostały zaadaptowane na mieszkania. 

Program stypendialny rządu francuskiego dla polskich studentów uczelni artystycznych

Wśród uczniów szkoły znajdowali się również polscy twórcy, przybywający do Paryża od 1947 roku często dzięki programom stypendialnym finansowanym przez rząd francuski w ramach polityki wymiany kulturalnej. Jak podkreślali twórcy wystawy „Mapa. Migracje artystyczne a zimna wojna”, prezentowanej w 2013 roku w Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, kontekst dla tych eskapad stanowiła „mapa politycznej świata po katastrofie, stojącego w obliczu konfliktu nuklearnego, pomiędzy jedną wojną a groźbą kolejnej”. Rozwój wspomnianych programów był związany z powojenną rywalizacją o wpływy kulturowe i polityczne, która – wbrew polityce izolacji w realiach „żelaznej kurtyny” – umożliwiała utrzymywanie kontaktów artystycznych pomiędzy państwami bloku wschodniego i Francją. Mimo, konieczności uzyskania zgody władz PRL na wyjazd, poprzedzonej weryfikacją kandydata przez Urząd Bezpieczeństwa oraz utrudnień w uzyskaniu wiz do Francji dla obywateli polskich, wprowadzonych w styczniu 1948 roku, wąskiemu gronu artystów udało się wyjechać w ramach stypendiów do kraju nad Sekwaną. 

Na miejscu polscy twórcy pozostawali w kontakcie z międzynarodowym środowiskiem intelektualistów i artystów, intensywnie uczestnicząc w życiu kulturalnym miasta. Pobyt nad Sekwaną sprzyjał ich zainteresowaniu szerzącymi się wówczas we Francji surrealizmem oraz ideami komunistycznymi, przenikającymi także do sztuk wizualnych, w tym na przykład do twórczości Légera od 1945 roku. Istotną rolę w popularyzacji jego dorobku wśród polskich artystów, jak wskazuje badaczka tematu, historyczka sztuki Krystyna Zychowicz, odegrały organizowane w tym czasie wystawy, zwłaszcza otwarcie Narodowego Muzeum Sztuki Nowoczesnej w 1947 roku oraz retrospektywna prezentacja prac Légera przygotowana tam w 1949 roku. To właśnie one, obok renomy artysty jako przedstawiciela nowoczesnych tendencji w sztuce, skłaniały wielu polskich stypendystów do podejmowania odpłatnej nauki w Atelier Fernand Léger, niezależnie od możliwości udziału w bezpłatnych zajęciach oferowanych im w ramach stypendium w paryskiej Szkole Sztuk Pięknych.

Polscy studenci w Atelier Fernand Léger

Nie zachował się pełny spis polskich uczniów, którzy podjęli naukę w Atelier Fernand Léger w latach jego działalności 1946–1951. Do znanych studentów szkoły, którzy po wojnie uzyskali stypendium wyjazdowe, należą: Oskar Hansen (uczył się tam w roku 1948), Władysław Śmiga (1948), Lech Kunka (1949), Tadeusz Romanowski (1949), Kazimierz Ostrowski (1949–1950). Artyści ci byli związani z różnymi ośrodkami artystycznymi na terenie PRL (Politechnika Warszawska, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie, Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych w Łodzi, Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych w Sopocie). Osoby te rekomendowano do stypendium zazwyczaj nie tylko ze względu na ich osiągnięcia artystyczne, potwierdzone udziałem w konkursach, ale także z uwagi na poglądy polityczne. Co znaczące, choć stypendyści wywodzili się z różnych ośrodków, studia w Atelier Fernand Léger wpłynęły na dalsze poszukiwania artystyczne każdego z nich. 

Ponadto do uczelni uczęszczali także inni polscy twórcy, tacy jak Jerzy Sołtan, Jerzy Kujawski (student w 1946 roku), Olga Lipska (1947–1948) czy Pinchas Burstein, działający pod pseudonimem artystycznym Maryan (1950). Edukację w Atelier Fernand Léger odbyła także urodzona w Paryżu córka Wandy Chodasiewicz-Grabowskiej (Nadii Léger) oraz Stanisława Grabowskiego – Wanda Grabowska (1947–1950), niejednokrotnie uchodząca za córkę Légera, silnie inspirująca się dorobkiem matki, o czym świadczą prace znajdują się dziś w zbiorach prywatnych w kraju (Villa la Fleur w Konstancinie-Jeziornie) i za granicą. Jej obecność w szkole potwierdzają fotografie ukazujące produkcję dekoracji w szkole na Kongres Kobiet. Grono to poszerzyć można również o innych artystów o polskich korzeniach takich jak amerykański rzeźbiarz Richard Stankiewicz (1922-1983), który uczęszczał do Atelier Fernand Léger w latach 1950-1951. Jego prace z okresu studiów u Légera nie są znane, ale być może edukacja u francuskiego twórcy zadecydowała o fascynacji Stankiewicza maszynami, blachą.

Efekty légerowskiej edukacji

Większość studentów podczas nauki w atelier pod wyraźnym oddziaływaniem twórczości Légera. Dotyczyło to między innymi Lecha Kunki, którego obrazy z przełomu lat 40. i 50. XX wieku znajdują się dziś głównie w krajowych i zagranicznych zbiorach prywatnych (część z nich prezentowana była podczas wystawy „Szkice paryskie” na łódzkim ASP w 2011 roku, zob. relacja z wystawy dostępna na stronie ASP w Łodzi). Namalowany przez artystę Portret Fernanda Légera z 1955 roku, znajdujący się dziś w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi, dobrze oddaje charakterystyczne dla nauczyciela upodobanie do uproszczonych brył, czystych, nasyconych barw oraz wyrazistego konturu. Echo powojennej stylistyki légerowskiej odnajdziemy w obrazach Władysława Śmigi z lat jego pobytu w szkole – obecnie w zbiorach Muzeum w Cieszynie – oraz stworzonych w kilka lat po nauce w atelier dwóch barwnych litografiach bez tytułu Maryana z 1958 roku w zbiorach Art Institute of Chicago czy projektach kompozycji monumentalnych Kazimierza Ostrowskiego wykonanych już po powrocie do Polski – dziś w zbiorach Muzeum Miasta Gdyni. Wyjątek w gronie polskich artystów, odwołujących się podczas nauki w Atelier Fernand Léger w swoich pracach do dorobku francuskiego mistrza, stanowili zdaje się Tadeusz Romanowski i Jerzy Kujawski, którzy nie odnosili się do poetyki Mistrza. Mimo, że portret Serge’a Charchoune’a autorstwa Kujawskiego ze zbiorów Centre Pompidou, wykonany w 1947 roku, kilka miesięcy po pobycie w pracowni Légera, wskazuje, że pozostawał w kontakcie z artystami silnie związanymi z pracownią. Oskar Hansen podczas nauki w szkole rozwijał natomiast przede wszystkim swoje zainteresowania architektoniczne, pozostając w regularnym kontakcie z modernistycznym szwajcarskim projektantem Pierre'em Jeanneretem. 

Rola Wandy Chodasiewicz w Atelier Fernand Léger

Co ciekawe, w rzeczywistości zajęcia w Atelier Fernand Léger prowadzone były przede wszystkim przez związaną z Polską Wandę Chodasiewicz (Nadię Léger). Léger początkowo prowadził korekty dwa dni w tygodniu, z czasem ograniczając swoją obecność w szkole do jednego dnia. Podczas przeglądu prac formułował oszczędne komentarze, określając je najczęściej jako „w porządku” lub „nie”. Uwagi odnosiły się przede wszystkim do takich kategorii, jak estetyka, dekoracyjność, melodyjność, miękkość czy siła wyrazu. Organizacja zajęć w Atelier Fernand Léger sprzyjała bezpośredniemu przyswajaniu przez studentów rozwiązań formalnych charakterystycznych dla twórczości francuskiego artysty. W pracowni eksponowano jego obrazy, a podczas ćwiczeń ustawiano typowe dla jego kompozycji elementy scenografii malarskiej, martwych natur, takie jak rower, lina, szachy, gitara czy drabina. Kadra kładła nacisk na kolorystykę, kontrast barw i form oraz wyrazisty kontur, zarazem zniechęcając studentów do abstrakcji. Także powojenne realizacje wykładowców, w tym obrazy Wandy (Nadii) Chodasiewicz zgromadzone w krajowych (między innymi Villa la Fleur w Konstancinie-Jeziornie) i zagranicznych zbiorach prywatnych (w tym Estate of Nadia Léger – część z nich prezentowana była podczas wystawy  „Czerwona materia. Nadia Leger” w MSL w 2018 roku), pozostawały silnie związane z estetyką Légera, przez co studenci atelier stale obcowali z wypracowanym przez niego językiem formalnym.