W południowym skrzydle wileńskiego klasztoru Bazylianów w 1823 r. umieszczono carskie więzienie, gdzie przetrzymywano filaretów, wśród których był Adam Mickiewicz, który spędził tu sześć miesięcy. Pod wpływem tych wydarzeń powstała III część „Dziadów”. Oryginalna cela nie zachowała się. Pomieszczenia, w których przebywali więźniowie łączono, wyburzając ściany działowe, potem znowu przebudowywano. Obecnie można jedynie zobaczyć miejsce, na pierwszym piętrze, gdzie znajdowało się wspomniane pomieszczenie. Lokalizacja tego miejsca nastręczała wielu trudności i dopiero w okresie międzywojennym prof. Juliusz Kłos ustalił jej dokładne położenie.

Dawna Cela Konrada stała się, jak wspomniano wyżej, hotelowymi pokojami, zaś na korytarzu umieszczona została kopia przedwojennej marmurowej tablicy ze słynnym napisem z prologu III części „Dziadów” Mickiewicza:

D.O.M. Gustavus obit M.D. CCC. XXIII Calendis Novembris. Hic natus est Conradus M.D. CCC. XXIII Calendis Novembris.

Zaś nad wejściem do dawnego klasztoru umieszczono tablicę w dwóch językach, po litewsku i polsku, upamiętniającą autora „Dziadów”:

W TYM BUDYNKU OD 23 X 1823 DO 21 IV 1824
BYŁ WIĘZIONY WRAZ Z INNYMI FILOMATAMI
ADAM MICKIEWICZ
TU ROZGRYWA SIĘ AKCJA „DZIADÓW” CZĘŚCI III

O historii sporu o celę Konrada pisał w 1928 roku „Świat" 

„Środy Literackie”

23 lutego 1927 r. z inicjatywy Witolda Hulewicza, ówczesnego prezesa Wileńskiego Oddziału Związku Literatów Polskich, w Celi Konrada zaczęto co tydzień przeprowadzać „Środy Literackie”. Do urzeczywistnienia pomysłu przyczynili się m.in. Juliusz Kłos i Stanisław Lorentz. W wydarzeniu uczestniczyli znani twórcy, wśród nich: Kazimiera Iłłakowiczówna, Melchior Wańkowicz, Konstanty Ildefons Gałczyński, Jerzy Orda, Teodor Bujnicki i młody Czesław Miłosz. Ich założeniem było zapraszanie wybitnych osób i prelegentów, byli wśród nich zarówno poeci, jak i muzycy, aktorzy czy podróżnicy. Pierwsze spotkania odbywały się w bibliotece Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu im. Stefana Batorego. Później przeniesiono je do słynnej Celi.

Miłosz zainteresował się „Środami Literackimi” organizowanymi w klasztorze Bazylianów. Aleksander Maliszewski wspominał, że poeta był obecny na 94. „Środzie”, która odbyła się 3 marca 1930 r. Wówczas był studentem pierwszego roku prawa i pisał już wiersze, brał też udział w kolejnych spotkaniach, a to z 21 marca 1934 r. było już jego wieczorem autorskim.

Uczestniczący w „Środach” Miłosz wspominał, że w zdarzało mu się też sypiać w miejscu, gdzie więziono młodych Polaków, obok sławnej Celi znajdował się pokój gościnny. Pisał, że jak nie miał gdzie mieszkać albo jak się upił, to właśnie tam spał.

Stanisław Lorentz w swoich wspomnieniach wileńskich „Album wileńskie” zachował tekst oryginalnego zaproszenia na otwarcie siedziby Związku w owym historycznym i symbolicznym miejscu. Oto jego początek:

Związek Zawodowy Literatów Polskich w Wilnie ma zaszczyt zaprosić najuprzejmiej na swoją LXXV-tą Ś r o d ę L i t e r a c k ą, na którą złożą się otwarcie Celi Konrada oraz poświęcenie nowej siedziby Związku w dawnym więzieniu filaretów w murach b. klasztoru OO Bazylianów.

Uroczystość odbędzie się w środę dnia 9 października 1929 roku o godzinie 5.30 po południu w Wilnie, przy ul. Ostrobramskiej 9 (wejście przez bramę klasztorną) w głębi dziedzińca na pierwszym piętrze. 

Warto wspomnieć, że przedmiotem spotkań były nie tylko zagadnienia literackie, dyskutowano też czasami na temat przedstawień teatralnych, ale także konserwacji zabytków. „Środy” skończyły się wraz z wybuchem II wojny światowej.

Powrót kultury i literatury polskiej do Celi Konrada, pełniącej przez dziesięciolecia okupacji radzieckiej funkcje czytelni i biblioteki Wydziału Elektroniki Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina, nastąpił 23 grudnia 1988 r., w 190 rocznicę urodzin Adama Mickiewicza, połączone zespoły Klubu Pracowników Medycyny i Pałacu Kultury Kolejarzy odegrały III część „Dziadów”. Spotkania, niestety, nie odbywały się regularnie.

W 1992 r. powrócono na krótki czas do tradycji „Śród Literackich”. Uczyniono to przy okazji pierwszej po 1945 r. wizyty Czesława Miłosza w Wilnie. 3 czerwca uroczystej inauguracji dokonali polski poeta i późniejszy prezydent kraju Vytautas Landsbergis. Poeta odebrał wówczas honorowe obywatelstwo Litwy. Imprezę swoim patronatem z Paryża objął redaktor paryskiej „Kultury” Jerzy Giedroyć. Całość okazała się jednak bardziej wydarzeniem politycznym niż literackim. Próbowano kontynuować tradycję spotkań u bazylianów, ale po pewnym czasie idea upadła.

Nowa Cela Konrada

Od 2009 r. w dobudowanym do cerkwi pw. Trójcy Świętej budynku odtworzono celę, w której więziony był Adam Mickiewicz. To niewielkie muzeum mieści się w łączniku między odbudowanym skrzydłem klasztoru Bazylianów, a unickim kościołem. Muzeum jest niewielkie, składa się z dwóch pomieszczeń, a jego ekspozycję podzielono na dwie części. W jednej z nich znajduje się zaaranżowana cela (prycza ze słomą, stół, lichtarz z palącą się świecą), portret Adama Mickiewicza na ścianie. W drugiej części mieści się ekspozycja poświęcona życiu i twórczości poety przygotowana przez warszawskie Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza. Ekspozycja opowiada też o procesie filomatów i filaretów, który odbył się w sierpniu 1824 r., oraz o profesorach Uniwersytetu Wileńskiego.

Tablica upamiętniająca Ignacego Domejkę w klasztorze Bazylianów.

Historia cerkwi

Cerkiew pw. Trójcy Przenajświętszej, często określana także jako cerkiew pw. Trójcy Świętej, oraz dawny klasztor Bazylianów w Wilnie tworzą jeden z najważniejszych zespołów sakralno-klasztornych dawnego Wilna. Kompleks położony jest przy ul. Ostrobramskiej, obecnie Aušros Vartų g. 7B. W jego skład wchodzą świątynia, dawne korpusy klasztoru męskiego, dawny klasztor żeński, dzwonnica oraz bramy klasztorne. Od strony ulicy prowadzi do niego reprezentacyjna Brama Bazyliańska z 1761 r., jedno z najbardziej charakterystycznych dzieł późnego baroku wileńskiego, wiązane z Janem Krzysztofem Glaubitzem.

Według tradycji pierwsza drewniana cerkiew miała zostać wzniesiona w XIV w. z inicjatywy Julianny Twerskiej, żony wielkiego księcia litewskiego Olgierda, w miejscu związanym z kultem męczenników wileńskich: Antoniego, Jana i Eustachego. Obecna murowana świątynia została wzniesiona w 1514 r. z fundacji Konstantego Ostrogskiego jako prawosławna cerkiew i wotum za zwycięstwo nad wojskami moskiewskimi w bitwie pod Orszą.

Po unii brzeskiej z 1596 r. zespół przeszedł w ręce grekokatolików, czyli unitów. W 1607 r. osiedlili się tu bazylianie, a w 1610 r. bazylanki. Klasztor stał się jednym z najważniejszych ośrodków Kościoła unickiego w Wilnie, związanym z reformą bazyliańską i kulturą religijną dawnej Rzeczypospolitej.

W XVIII w., zwłaszcza po pożarze z 1760 r., świątynia i zabudowania klasztorne zostały przekształcone w formach późnobarokowych. Z pracami tymi wiąże się działalność Jana Krzysztofa Glaubitza. W 1761 r. przebudowano wschodni fronton świątyni i zwieńczenia wieżyczek oraz rozpoczęto rekonstrukcję klasztoru. W tym samym czasie powstała północna brama klasztorna, czyli Brama Bazyliańska. Murowane korpusy klasztorne powstawały etapami do końca XVIII w.

W XIX w., po włączeniu Wilna do Imperium Rosyjskiego, zespół stopniowo tracił charakter unicki. Proces ten rozpoczął się już w latach 20. XIX w., kiedy zamknięto klasztor bazylianów, a część zabudowań przeznaczono na więzienie. W latach 1823-1824 więziono tam Adama Mickiewicza i innych filomatów. Ostateczne podporządkowanie zespołu prawosławiu należy wiązać z polityką likwidacji unii w Imperium Rosyjskim, której kulminacją był rok 1839. Wtedy, według VLE, klasztor bazylianów został zamknięty, a świątynię przekazano prawosławnym. W 1845 r. w dawnych pomieszczeniach klasztornych umieszczono prawosławne seminarium duchowne.

W latach 60. XIX w. dokonano kolejnych przekształceń zespołu. W 1868 r. obniżono dach cerkwi, wzniesiono drewnianą imitację kopuły, usunięto barokowy fronton wschodni, a fasadzie zachodniej nadano cechy neobizantyjskie. Była to nie tylko przebudowa stylistyczna, lecz także wyraźna zmiana symboliczna: dawna świątynia unicka została wpisana w wizualny język rosyjskiego prawosławia.

W pierwszej połowie XX w. zespół ponownie znalazł się w użytkowaniu katolików. Usunięto wtedy m.in. drewnianą kopułę i prowadzono prace remontowe. Po II wojnie światowej, w okresie sowieckim, świątynia była nieczynna, a w zabudowaniach dawnego klasztoru urządzono mieszkania oraz pomieszczenia instytucji edukacyjnych, m.in. Wileńskiego Instytutu Pedagogicznego i Wileńskiego Inżynieryjnego Instytutu Budownictwa. W 1991 r. świątynia została oficjalnie zwrócona grekokatolikom, a od 1994 r. część dawnego klasztoru męskiego ponownie użytkują bazylianie.