Wnętrze siedziby Instytutu Literackiego Kultura w Le Mesnil-le-Roi, fot. Anna Szczepańska, 2023
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Fototeka Instytutu Polonika, Modyfikowane: tak, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą”
Nagrobek Witolda Gombrowicza w Vence, fot. Alicja Karniej, 2023
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Instytut Polonika, Modyfikowane: tak, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą”
Budynek redakcji miesięcznika „Kultura” oraz siedziba Instytutu Literackiego w Maisons Laffitte., fot. Wiktor Babiński, 2024
Licencja: CC BY 3.0, Źródło: Instytut Polonika, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą”
Inskrypcja na nagrobku Aleksandra Wata i jego rodziny na cmentarzu w Montmorency, fot. Aleksandra Dąbkowska, 2024
Licencja: CC BY-SA 4.0, Źródło: Instytut Polonika, Warunki licencji
Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą”

Polonika związane z paryską „Kulturą”

„Kultura” i Instytut Literacki to czasopismo i instytucja, które na uchodźstwie budowały język nowoczesnej polityki i wyobraźni społecznej. Materialne ślady osób je tworzących stanowią dziś rozproszoną mapę pamięci: od domu Instytutu w Maisons-Laffittepo po tablicę Giedroycia odsłoniętą w Kijowie w grudniu 2025.

„Kultura” bywa opisywana jako „najważniejszy miesięcznik emigracyjny”. Za nią kryła się nie tylko redakcja czasopisma. Była to instytucja kształtowania nowoczesnej myśli politycznej, kulturowej, społecznej na uchodźstwie. To dlatego polonika związane z „Kulturą” mają szczególny status. Stanowią materialny ślad i historię osób tworzących to niezwykłe miejsce. 

Podróż szlakiem paryskiej „Kultury” warto rozpocząć od odwiedzenia domu w Maisons-Laffitte, w którym znajdowała się ostatnia siedziba pisma. To w niej mieszkał, wydawał, redagował i drukował periodyk Jerzy Giedroyć. Zlokalizowana jest ona obecnie przy  Avenue de Poissy 91. Administracyjnie to  Le Mesnil-le-Roi, choć w obiegu (z siły przyzwyczajenia i metonimii) wciąż mówi się „Maisons-Laffitte". Obecnie na budynku znajduje się, odsłonięta w 2015 roku (pierwsza pojawiła się w roku 2006, w setną rocznicę urodzin Jerzego Giedroycia, a druga w kontekście międzynarodowego uznania rangi archiwum). Jest archiwum „Kultury", wpisane na listę UNESCO „Pamięć Świata", a także miejsce spotkań oraz seminariów. Zanim Instytut zakotwiczył przy avenue de Poissy, pierwsza siedziba we Francji była przy avenue Corneille. A jeszcze wcześniej Instytut Literacki  działał w Rzymie przy 2. Korpusie Polskim (zarejestrowany jako Casa Editrice „Lettere”). Kluczowe miejsce to drukarnia Officine Grafiche Italiane (OGI) w Rzymie, Via Cesena 14.

W grudniu 2025 roku odsłonięto w Kijowie tablicę poświęconą Giedroyciowi z inskrypcją: Jerzy Giedroyć / (1906-2000) / założyciel paryskiej «Kultury» / najważniejszego / po II wojnie światowej / ośrodka polskiej / myśli politycznej / na emigracji. / Wielki przyjaciel / Ukrainy, który zmienił / myślenie Polaków / o Ukraińcach, Litwinach / i Białorusinach. Tekst jest również w języku ukraińskim.

Obecnie można na różnych cmentarzach poza granicami Polski znaleźć również groby założycieli i kluczowych twórczyń i twórców „Kultury” i Instytutu Literackiego.
 

Nagrobek rodziny Giedroyciów (Jerzy Giedroyc 1906–2000; Henryk Maria Giedroyc 1922–2010; Tatiana Giedroyc 1911–2003; Leda Giedroyc 1919–2002)
Po 2000 r. 
Cmentarz komunalny, Le Mesnil-le-Roi (Francja)
Kwatera E, gr. 18 

To jeden z „węzłów pamięci” Maisons-Laffitte: wspólny grób rodziny Giedroyciów na podparyskim cmentarzu. Jerzy Giedroyc – założyciel i wieloletni redaktor „Kultury” – stworzył z Instytutu Literackiego narzędzie długiego trwania (bardziej laboratorium politycznej wyobraźni niż zwykłą redakcję). (Kultura Paryska)
Karta grobu z lokalizacją i fotografiami w serwisie „Polskie groby historyczne we Francji” (Tombeaux Polonais)

Nagrobek Andrzeja Bobkowskiego (1913–1961)
Po 1961 r. 
Cementerio General, Guatemala City (Gwatemala)
Grób rodzinny dr. Julio Quevedo 

Bobkowski współpracował z „Kulturą” od jej pierwszego numeru; jego pochówek w Gwatemali jest wskazywany w biogramach instytutowych. 

Nagrobek Marii Czapskiej (1894–1981) i Józefa Czapskiego (1896–1993)
Po 1981 r. 
Cmentarz komunalny, Le Mesnil-le-Roi (Francja)
Nr inw.: Kwatera D, gr. 122 

Józef Czapski był współtwórcą środowiska „Kultury” i jednym z jego kluczowych autorów; Maria Czapska publikowała na łamach „Kultury” (m.in. teksty od 1947 r.). 
Karta grobu z lokalizacją i fotografiami w serwisie „Polskie groby historyczne we Francji” (Tombeaux Polonais)

Nagrobek Witolda Gombrowicza (1904–1969)
1969 r. 
Cimetière de Vence-Ville, Vence (Francja)

Relacja Gombrowicza z „Kulturą” była jednym z kluczowych kanałów późnej recepcji jego pisarstwa (druk, obieg, instytucjonalizacja fragmentów „Dziennika” i sporów o nowoczesność). 
Wpis w serwisie Find a Grave (Find A Grave)

Nagrobek Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (1919–2000)
Po 2000 r. 
Cimitero di Poggioreale, Neapol (Włochy)
kaplica rodziny Croce, Quadrato degli uomini illustri (Kwatera Zasłużonych) 

Herling-Grudziński był bliskim współpracownikiem „Kultury".

Nagrobek Zygmunta Hertza (1908–1979) i Zofii Hertz (1911–2003)
Po 1979 r.
Cmentarz komunalny, Le Mesnil-le-Roi (Francja)
Kwatera D, gr. 106 

Hertzowie należeli do zespołu Instytutu Literackiego; w praktyce to oni utrzymywali „Kulturę” w ruchu – od logistyki po codzienną redakcję
Karta grobu z lokalizacją i fotografiami w serwisie „Polskie groby historyczne we Francji” - Tombeaux Polonais

Nagrobek Konstantego Aleksandra Jeleńskiego (1922–1987)
Po 1987 r.
Cmentarz komunalny, Saint-Dyé-sur-Loire (Francja)
Aleja centralna (Tombeaux Polonais)

Jeleński (eseista, krytyk literacki i artystyczny, tłumacz) był jednym z ważnych współtwórców profilu intelektualnego „Kultury” – szczególnie w obszarze sztuki i nowoczesnej krytyki. (Kultura Paryska)
Karta grobu z lokalizacją i fotografiami w serwisie „Polskie groby historyczne we Francji” (Tombeaux Polonais)

Nagrobek Józefa Lubańskiego (1906–1993)
Po 1993 r.
Sutter Creek Catholic Cemetery, Sutter Creek, Kalifornia (USA)
Inskrypcja: American Polish soldier for freedom and independence of Poland

Lubański był animatorem anglojęzycznego projektu „Fragments” – praktycznie jedynej trwałej próby wydawania „Kultury” po angielsku, powiązanej korespondencyjnie z Giedroyciem.  

Nagrobek Juliusza Mieroszewskiego (1906–1976)
Po 1976 r. 
South Ealing Cemetery, Londyn (Wielka Brytania)
Division HH

Mieroszewski był jednym z najważniejszych publicystów politycznych „Kultury”, współkształtując jej język myślenia o Europie (w tym słynną linię ULB). 
Wpis w serwisie Find a Grave (Find A Grave)

Nagrobek Zofii Romanowiczowej (1922–2010) i Kazimierza Romanowicza (1916–2010)
Po 2010 r. 
Cmentarz komunalny, Jours-lès-Baigneux (Francja)

Romanowiczowie (Libella / Galerie Lambert) funkcjonowali w ekosystemie „Kultury” jako bliscy współpracownicy.

Nagrobek Leopolda Ungera (1922–2011)
2011 r. 
Kraainem Communal Cemetery, Kraainem (Belgia)

Unger był stałym współpracownikiem „Kultury” od 1970 r., prowadząc m.in. rubrykę „Widziane z Brukseli” (podpis „Brukselczyk”). 

Nagrobek Aleksandra Wata (1900–1967) i Oli (Pauliny) Wat (1903–1991)
Po 1967 r.
Cimetière des Champeaux, Montmorency, Tombeaux Polonais 

Czas powstania:

od lat 60. XX w. (pomniki nagrobne), 2025 (tablica)

Publikacja:

28.11.2025

Ostatnia aktualizacja:

16.03.2026

Opracowanie:

Bartłomiej Gutowski, Suchocka Natalia

Aktualizacja tekstu:

  • Bartłomiej Gutowski, aktualizacja informacji dotyczącej tablicy w Kijowie (marzec 2026)
rozwiń
Wnętrze siedziby Instytutu Literackiego Kultura w Le Mesnil-le-Roi Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą” Galeria obiektu +3
Wnętrze siedziby Instytutu Literackiego Kultura w Le Mesnil-le-Roi, fot. Anna Szczepańska, 2023
Nagrobek Witolda Gombrowicza w Vence we Francji z jego imieniem i datami 1904-1969. Na kamieniu stoi biały wazon z kwiatami i kilka świec. W pobliżu widoczne są rośliny doniczkowe i zdjęcie. Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą” Galeria obiektu +3
Nagrobek Witolda Gombrowicza w Vence, fot. Alicja Karniej, 2023
Budynek redakcji miesięcznika 'Kultura' i Instytutu Literackiego w Maisons Laffitte, pokryty bluszczem, otoczony drzewami. Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą” Galeria obiektu +3
Budynek redakcji miesięcznika „Kultura” oraz siedziba Instytutu Literackiego w Maisons Laffitte., fot. Wiktor Babiński, 2024
Nagrobek Aleksandra Wata na cmentarzu w Montmorency z wyrytymi nazwiskami i datami: Aleksander Wat 1900-1967, Ola Wat 1903-1991, Andrzej Wat 1931. Na płycie znajduje się świeczka i mała kompozycja kwiatowa. Fotografia przedstawiająca Polonika związane z paryską „Kulturą” Galeria obiektu +3
Inskrypcja na nagrobku Aleksandra Wata i jego rodziny na cmentarzu w Montmorency, fot. Aleksandra Dąbkowska, 2024

Projekty powiązane

1
  • Nagrobek Witolda Gombrowicza w Vence we Francji z jego imieniem i datami 1904-1969. Na kamieniu stoi biały wazon z kwiatami i kilka świec. W pobliżu widoczne są rośliny doniczkowe i zdjęcie.
    Katalog poloników Zobacz