Już w XVIII wieku w Berlinie działali Polacy, którzy odcisnęli wyraźne piętno na niemieckiej kulturze i gospodarce. Teodor Lubieniecki (1654-1718?) został rektorem Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych, a Daniel Chodowiecki (1726-1801) - wicedyrektorem tej instytucji i czołowym ilustratorem książek. Julian Fałat (1853-1929) i Wojciech Kossak (1856-1942) byli malarzami cesarskimi. Johann Ernst Gotzkowsky (1710-1775), przemysłowiec i filantrop o polskich korzeniach, rozwinął produkcję jedwabiu i porcelany, a jego zbiory sztuki trafiły do Ermitażu. Polska arystokracja również odgrywała istotną rolę w życiu Berlina: Antoni Radziwiłł (1775-1833) był namiestnikiem Wielkiego Księstwa Poznańskiego i kompozytorem, a jego syn Bogusław Fryderyk (1809-1873) - generałem. Bogdan Hutten-Czapski (1851-1937), burgrabia zamku w Poznaniu, był z kolei doradcą cesarza Wilhelma II.

W XIX wieku Berlin był już ważnym ośrodkiem nauki i polityki. Przyjeżdżała tu polska młodzież, a wśród studentów znalazł się między innymi Aleksander Brückner (1856-1939), który później wykładał w Berlinie przez 40 lat. Miasto stało się także sceną polskiego życia politycznego. Od 1848 roku Polacy mieli swoich przedstawicieli w parlamencie pruskim, a po 1871 roku również w Reichstagu. Wraz z rozwojem przemysłu, zwłaszcza po 1870 roku, nastąpił masowy napływ polskich robotników z Wielkopolski, Pomorza i Śląska. Berlin i jego przedmieścia - Charlottenburg, Moabit, Neukölln i inne - stawały się miejscem pracy i zamieszkania tysięcy Polaków. Według „Deutsche Zeitung” z 1905 roku Berlin był „drugim po Warszawie miastem polskim”.

Powstawały setki organizacji: religijnych, zawodowych, kobiecych i oświatowych. W 1891 roku utworzono Towarzystwo Polsko-Katolickich Robotników, w 1896 roku Bank Skarbona, a w 1897 roku zaczął ukazywać się „Dziennik Berliński”. Polacy walczyli o polskie nabożeństwa, szkoły i organizacje młodzieżowe. Przed I wojną światową Polacy w Berlinie czuli się lojalnymi obywatelami Prus, nie wyrzekając się zarazem swojej polskiej tożsamości.

Po 1918 roku berlińska Polonia nie zanikła, przeciwnie - nadal się umacniała. Powołano Komitet Narodowy Polaków (1919), reaktywowano organizacje społeczne i kulturalne, rozwijało się harcerstwo, powstawały szkółki. W 1922 roku utworzono dwie centralne instytucje: Związek Polaków w Niemczech oraz Związek Polskich Towarzystw Szkolnych. Jednym z najważniejszych liderów tego środowiska był Jan Baczewski (1890-1958), który doprowadził do wydania ordynacji szkolnej z 1928 roku, zezwalającej na otwieranie prywatnych szkół polskich.

Dom Polski przy Dresdener Straße 52 stał się centrum życia narodowego, a Bank Unia wspierał między innymi działalność oświatową. W 1938 roku planowano utworzenie sześcioklasowej szkoły przy Marianenplatz, lecz projekt przerwała sytuacja polityczna.

Letnie Igrzyska Olimpijskie w Berlinie w 1936 roku były wydarzeniem wyjątkowym zarówno pod względem sportowym, jak i politycznym. Dla Polski był to jeden z najliczniejszych i najbardziej ambitnych występów w całym dwudziestoleciu międzywojennym. Polska reprezentacja liczyła 144 zawodników, w tym 133 mężczyzn i 11 kobiet, którzy rywalizowali w szerokim wachlarzu dyscyplin - od lekkiej atletyki, przez boks, szermierkę i jeździectwo, po wioślarstwo i żeglarstwo. Polacy zdobyli jeden srebrny i pięć brązowych medali (przeczytaj artykuł o udziale polskich sportowców).

Po dojściu Hitlera do władzy Polacy byli systematycznie represjonowani: zamykano organizacje, przejmowano mienie, a ich liderzy trafiali do obozów koncentracyjnych. Już 17 sierpnia 1939 roku gestapo zajęło budynek Związku Polaków, a jego działacze zostali deportowani. W czasie wojny Polacy działali w konspiracji, organizowali msze i pomagali sobie wzajemnie.

Po 1945 roku berlińska Polonia została podzielona przez zimną wojnę. W Berlinie Wschodnim istniały struktury kontrolowane przez PRL, natomiast w Berlinie Zachodnim rozwijały się niezależne inicjatywy, takie jak Polska Misja Katolicka, Dom Polski przy Lilienthalstraße czy harcerstwo.

Od lat 90. XX wieku, a zwłaszcza po 2004 roku, otworzył się nowy rozdział związany z napływem emigrantów z Polski - artystów, studentów i specjalistów. Berlin stał się ważnym centrum życia artystycznego, w którym działali twórcy tacy jak Karol Radziszewski, Adam Szymczyk czy Jagna Anderson. Istotną rolę odgrywały także inicjatywy takie jak „Polenbegeisterungswelle”, galeria ŻAK | BRANICKA, Queer Archives Institute oraz polskie festiwale i projekty miejskie.

Dziś polska kultura w Berlinie nie ogranicza się do murów instytucji. Jest obecna w street arcie, Internecie, podcastach i rezydencjach artystycznych. Obecność polskości w Berlinie przeszła drogę od przemilczania do wyraźnej widoczności w pejzażu miasta.

Współczesna Polonia berlińska tworzy diasporę wielowarstwową: od potomków przedwojennych robotników, przez powojennych emigrantów, po dzisiejszych profesjonalistów. Historia Polaków w Berlinie jest zarazem historią Europy Środkowo-Wschodniej, która przez ponad dwa stulecia zmieniała swoje centrum ciążenia, lecz zawsze znajdowała tu miejsce dla polskiego głosu. Instytut Polski w Berlinie pozostaje jednym z ważnych punktów tej obecności, a dawna galeria ŻAK | BRANICKA była jednym z jej istotnych ośrodków. Na osobne podkreślenie zasługuje także obecność polskich wątków w muzyce - zwłaszcza u artystów takich jak Toony, którego rap łączy niemiecki rytm z polskimi frazami i nostalgią za ojczyzną rodziców.

Dawne polskie ślady w Berlinie

1. Katedra św. Jadwigi
Bebelplatz

To nie tylko centralny kościół katolicki Berlina, lecz także miejsce wyraźnie naznaczone polską historią. Patronka świątyni - św. Jadwiga - była Piastówną, a jej konsekracji dokonał w 1773 roku biskup Ignacy Krasicki. Jan Paweł II przekazał tu symboliczną rzeźbę św. Piotra. Po zakończeniu remontu wnętrza świątynia znów będzie mogła być podziwiana jako miejsce łączące katolickiego ducha Berlina z polską obecnością w dziejach Prus.

2. Grób Daniela Chodowieckiego na Cmentarzu Francuskim (Französischer Friedhof)
Chausseestraße 127

To tutaj spoczywa Daniel Chodowiecki, artysta o gdańskich korzeniach, który całe dorosłe życie spędził w Berlinie. Jego wkład w działalność berlińskiej Akademii Sztuk oraz rozwój ilustracji książkowej był ogromny. Dzieła Chodowieckiego można zobaczyć między innymi w Stadtmuseum i Kupferstichkabinett. Jest również patronem jednej z berlińskich ulic.

3. Cmentarz Ofiar Rewolucji Marcowej
Ernst-Zinna-Weg 1

Na tym historycznym cmentarzu pochowany jest Gustaw Leński (1824-1848), Polak uczestniczący w rewolucji marcowej w Berlinie w 1848 roku, który znalazł tu miejsce wiecznego spoczynku.

4. Friedrichstraße - Tablice pamięci Leńskiego i Bojanowskiego
Friedrichstraße 62 i 114

Tablice te upamiętniają dwóch Polaków - Gustawa Leńskiego i Eugeniusza Bojanowskiego (1827-1848) - którzy wzięli udział w berlińskiej rewolucji marcowej w 1848 roku. Leński został śmiertelnie ranny właśnie przy Friedrichstraße 62. Tablice odsłonięto w 1998 roku jako symbol polsko-niemieckiej solidarności rewolucyjnej.

5. Pomnik Róży Luksemburg nad Landwehrkanal
Katharina-Heinroth-Ufer, przy moście Lichtensteinbrücke

Spacerując wzdłuż Landwehrkanal, trafisz na miejsce symboliczne - napis „Rosa Luxemburg” wtopiony w bruk promenady. To tutaj w styczniu 1919 roku wrzucono do kanału ciało zamordowanej przez Freikorps Róży Luksemburg (1871-1919) - rewolucjonistki i myślicielki o polsko-żydowskich korzeniach, urodzonej w Zamościu.

6. Nagrobek Róży Luksemburg na Cmentarzu Centralnym Friedrichsfelde
Gudrunstraße 20

Na Cmentarzu Centralnym Friedrichsfelde, w części zwanej Sozialistenfriedhof, czyli Cmentarzem Socjalistów, spoczywa Róża Luksemburg. Jej grób, usytuowany obok grobów Karla Liebknechta (1871-1919) i Wilhelma Piecka (1876-1960), ma formę prostego kamiennego bloku z inskrypcją. Spacer po tej nekropolii pozwala spojrzeć nie tylko na historię niemieckiej lewicy, lecz także na rolę, jaką odegrali w niej polscy działacze.

Przeczytaj także notkę o berlińskich polonikach związanych z Różą Luksemburg w katalogu poloników.

7. Nagrobek Aleksandra Brücknera na Tempelhofer Parkfriedhof
Gottlieb-Dunkel-Straße 26

Aleksander Brückner (1856-1939) - wybitny slawista, historyk literatury i profesor Uniwersytetu Berlińskiego - przez dziesięciolecia wykładał w stolicy Niemiec, badając korzenie języka i kultury polskiej. Jego pierwotny grób znajdował się właśnie na tym cmentarzu. W 2023 roku szczątki profesora Brücknera sprowadzono do Polski i złożono w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie - dzięki zaangażowaniu berlińskiej Polonii i polskich instytucji. Mimo ekshumacji warto pamiętać to miejsce jako punkt pamięci i symbol wieloletniej obecności polskiej nauki w Berlinie.

Przeczytaj także notkę o berlińskim nagrobku Aleksandra Brücknera.

8. Dawna i nowa siedziba ambasady RP przy Unter den Linden 70
Unter den Linden 70, 10117 Berlin

W okresie międzywojennym mieściła się tu ambasada Rzeczypospolitej Polskiej. Gmach był świadkiem licznych rozmów dyplomatycznych, także tych prowadzonych z Hitlerem w ostatnich miesiącach pokoju w 1939 roku. Budynek uległ zniszczeniu w czasie wojny, a dziś jego miejsce zajmuje nowoczesna zabudowa.

Cmentarze i pomniki związane z II wojną światową

Główne nekropolie ofiar II wojny światowej

1. Cmentarz Friedhof In den Kisseln (Spandau)
Pionierstraße 82-90

Na Cmentarzu Friedhof In den Kisseln w Berlinie znajduje się 5899 grobów ofiar I i II wojny światowej, w tym 75 Polaków znanych z nazwiska oraz nieznana liczba ofiar niezidentyfikowanych. Polskie groby rozmieszczone są głównie w kwaterach 105 (robotnicy przymusowi), 143 (Polacy, obywatele ZSRR i Niemcy z obozów w Spandau) oraz IV (ofiary nalotów). Część mogił oznaczono betonowymi tabliczkami, często z błędami. Po lewej stronie alei znajdują się groby ofiar represji nazistowskich.

Więcej informacji.

2. Cmentarz Pankow XII
Heinrich-Mann-Straße 29

Na Cmentarzu Pankow XII znajduje się około 1600 grobów ofiar I i II wojny światowej, w tym jeden grób masowy. Kwatery ofiar II wojny światowej, oznaczone numerami 1 i 3, znajdują się niedaleko wejścia, po lewej stronie głównej alei. Pochowano tu ponad 140 obywateli polskich - żołnierzy zmarłych w lazaretach do 1946 roku, robotników przymusowych, cywilne ofiary bombardowań oraz członków obrony przeciwlotniczej. Groby oznaczone są skośnymi płytami z imieniem, nazwiskiem, datami urodzenia i śmierci oraz okresem trwania wojny.

3. Cmentarz miejski Berlin Altglienicke (Treptow-Köpenick)
Schönefelder Chaussee 100

Na cmentarzu miejskim Berlin Altglienicke, w kwaterze U2, znajduje się zbiorowa mogiła z prochami ponad 1300 ofiar nazizmu, głównie z lat 1940-1943. Pochowano tu zamordowanych w obozach koncentracyjnych, między innymi KL Sachsenhausen, KL Buchenwald i KL Dachau, ofiary egzekucji w więzieniu Berlin-Plötzensee oraz osoby uśmiercone w nazistowskich ośrodkach zagłady, takich jak Hartheim, Bernburg, Grafeneck, Brandenburg i Hadamar.

Ponad 440 spośród ofiar to obywatele polscy, w tym 18 polskich księży katolickich. Początkowo miejsce oznaczono skromnym kamieniem z lat 70. XX wieku. W 2018 roku podjęto decyzję o godnym upamiętnieniu ofiar, a 27 września 2021 roku otwarto nowe miejsce pamięci z pomnikiem autorstwa Kathariny Struber i Klausa Grubera. Jego centralnym elementem jest zielona szklana ściana z odręcznie zapisanymi imionami i nazwiskami ofiar.

Grób zbiorowy ofiar KL Sachsenhausen na cmentarzu Altglienicke

4. Cmentarz Marzahn
Wiesenburger Weg 10

Na Cmentarzu Marzahn spoczywają tysiące ofiar nazizmu i II wojny światowej. Od lat 50. XX wieku powstało tu wiele upamiętnień różnych grup ofiar. Wśród nich znajdują się: pomnik ofiar bombardowań, upamiętniający 3330 osób; Kamień Pamięci Ofiar Faszyzmu, poświęcony osobom straconym w więzieniu Plötzensee; rzeźba poświęcona robotnikom przymusowym oraz tablica upamiętniająca 20 młodych Polek z Łodzi, które zginęły w nalocie w 1943 roku.

Na Cmentarzu Marzahn spoczywa co najmniej 1400 robotników przymusowych, w tym ponad 370 Polaków i około 100 dzieci. Upamiętniono tu także niemieckich Sinti i Romów, żołnierzy sowieckich oraz ofiary stalinizmu.

Pozostałe cmentarze z polskimi grobami w Berlinie i okolicy

CMENTARZE W BERLINIE

1. Alter Berliner Friedhof der Garnisonkirche (Stary Berliński Cmentarz Kościoła Garnizonowego)
Kleine Rosenthaler Straße 3, Berlin

• grób Soni Horn z Armii Krajowej oraz nieznanego żołnierza Wojska Polskiego
   

2. Alter Friedhof der Sankt Michael Gemeinde (Stary Cmentarz Parafii św. Michała)
Hermannstraße 191, Berlin

• 26 grobów wojennych Polaków w kwaterze IV
• grób Karola Loeckella

3. Cmentarz Berlin War Cemetery (Brytyjski Cmentarz Wojenny 1939-1945)
Heerstraße 139, Berlin

• pięć grobów polskich lotników Polskich Sił Zbrojnych, kwatera J

4. Cmentarz Evangelische Friedhof Nikolassee
Kirchweg 18-20, Berlin

• grób nieznanej ofiary wojny

5. Cmentarz Evangelischer Kirchhof St. Andreas/St. Markus
Konrad-Wolf-Straße 33-34, Berlin

• 13 grobów wojennych Polaków

6. Cmentarz Baumschulenweg
Kiefholzstraße 221-222, Berlin

• 145 grobów robotników przymusowych, w tym 53 oznaczone
• 372 groby więźniów KL Sachsenhausen

7. Cmentarz Biesdorf
Biesdorfer Friedhofsweg 10, Berlin

• cztery groby ofiar wojny i tyranii

8. Cmentarz Buch XII
Schwanebecker Chaussee 54, Berlin

• 139 grobów robotników przymusowych

9. Cmentarz St. Laurentius-Stadtkirchengemeinde 
Rudower Straße 23, Berlin-Köpenick

• 17 grobów ofiar wojny, kwatera K2

10. Friedhof der Sankt Thomas Gemeinde (Cmentarz Parafii św. Tomasza)
Hermannstraße 179-185, Berlin

• 37 grobów wojennych Polaków 

11. Cmentarz Pankow V
Germanenstraße 1, Berlin

• dwa nieodnalezione groby polskich bohaterów

12. Cmentarz Rummelsburg
Rummelsburger Straße 71-73, Berlin

• 31 grobów ofiar wojny i tyranii

13. Cmentarz Sankt Hedwig (IV Katolicki Cmentarz św. Jadwigi)
Konrad-Wolf-Straße 30-31, Berlin

• 243 groby robotników przymusowych, w tym 57 dzieci

14. Jüdischer Friedhof Berlin-Weißensee (Cmentarz Żydowski)
Herbert-Baum-Straße 31, Berlin

• trzy nieodnalezione groby cywilnych ofiar wojny

15. Sankt Sebastian Friedhof (Cmentarz św. Sebastiana)
Humboldtstraße 68-73, Berlin

• 33 groby robotników przymusowych

16. Tempelhofer Parkfriedhof
Gottlieb-Dunkel-Straße 26, Berlin

• 58 grobów wojennych, kwatery 36 i 37
• grób Aleksandra Brücknera

17. Waldfriedhof Grünau
Rabindranath-Tagore-Straße 18-20, Berlin

• grób ofiary wojny

18. Waldfriedhof Oberschöneweide
Verlängerte Rathenaustraße 131a, Berlin

• sześć grobów polskich ofiar wojny i tyranii

CMENTARZE POD BERLINEM

1. Cmentarz w Poczdamie
Goethestraße 12, Potsdam

• 28 grobów robotników przymusowych

2. Cmentarz w Velten
Kochstraße, Velten

• od 100 do 150 grobów różnych narodowości, w tym Polaków

3. Cmentarz w Königs Wusterhausen
Potsdamer Straße 8, Königs Wusterhausen

• 15 grobów robotników przymusowych, nieodnalezionych

4. Cmentarz w Falkensee
Kremmener Straße 18, Falkensee

• 19 grobów, w tym 1 więźnia KL

5. Cmentarz w Mühlenbeck
Schönfließer Straße 10, Mühlenbeck

• dziewięć grobów dzieci i dorosłych robotników

6. Cmentarz w Teltow
Weinbergsweg 1, Teltow

• 14 grobów robotników przymusowych

7. Cmentarz w Hennigsdorf
Parkstraße 62A, Hennigsdorf

• 21 grobów robotników przymusowych, kwatera 5

8. Katholischer Friedhof Charlottenburg bei Staaken
Ausbau, Dallgow-Döberitz

• dwa groby robotników przymusowych

9. Cmentarz Landeseigener w Güterfelde
Potsdamer Damm 11a-c, Güterfelde

• 502 groby więźniów KL Sachsenhausen, w tym 109 Polaków

10. Neuer Friedhof w Bernau
Jahnstraße, Bernau

• siedem grobów ofiar wojny

11. Neuer Friedhof w Poczdamie
Heinrich-Mann-Allee 25, Potsdam

• 21 grobów robotników przymusowych
• 13 ofiar bombardowań

12. Cmentarz Polnischer Ehrenfriedhof Hohen w Neuendorf
Birkenwerder Straße, Hohen Neuendorf

• 11 żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego

13. Cmentarz miejski w Oranienburgu
Dr.-Kurt-Schumacher-Straße 27, Oranienburg

• 36 Polaków wśród 75 ofiar KL Sachsenhausen

14. Cmentarz Südwestkirchhof w Stahnsdorf
Bahnhofstraße 2, Stahnsdorf

• 20 grobów ofiar wojny i tyranii

15. Cmentarz Wilmersdorfer Waldfriedhof w Stahnsdorf
Alte Potsdamer Landstraße 96, Stahnsdorf

• 21 grobów polskich ofiar wojny i tyranii

16. Waldfriedhof w Wildau
Am Friedhof 5, Wildau

• 44 groby różnych narodowości, w tym Polaków

Więcej szczegółowych informacji można znaleźć na stronie www.polskiegroby.pl

TABLICE I POMNIKI

1. Tablica pamięci Polek z Łodzi
Grenzstraße 16

Tablica ufundowana przez byłego robotnika przymusowego Bolesława Pajączkowskiego upamiętnia 20 polskich kobiet zabitych w nalocie 4 września 1943 roku.

2. Pomnik Deportowanych Żydów Berlińskich
Karol Broniatowski
1991
Am Bahnhof Grunewald

Dzieło ma formę muru z negatywami ludzkich sylwetek. Jest symbolem nieobecności i deportacji. Choć pomnik poświęcony jest Żydom, wśród ofiar byli także Polacy - deportowani, więzieni i mordowani.

Przeczytaj notatkę o Pomniku Deportowanych Żydów Berlińskich w katalogu poloników.

3. Pomnik Żołnierza Polskiego i Niemieckiego Antyfaszysty
Zofia Wolska, Tadeusz Łodziana, Arnd Wittig, Günther Merkel
1972
Volkspark Friedrichshain, Friedenstraße / Am Friedrichshain

Pomnik odsłonięty w 1972 roku upamiętnia żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego, niemieckich antyfaszystów, robotników przymusowych i ofiary okupacji. Stanowi ważny punkt symbolicznej obecności Polski w pejzażu pamięci Berlina.

Przeczytaj notkę o Pomniku Żołnierza Polskiego i Niemieckiego Antyfaszysty.

4. Pomnik Polskich Wyzwolicieli Berlina (TU Berlin)
Straße des 17. Juni 135, przy Politechnice Berlińskiej

Pomnik w formie sztandaru z 2020 roku jest poświęcony 1 Armii Wojska Polskiego oraz 1 Warszawskiej Dywizji Piechoty. Stanowi świadectwo polskiego wkładu w zdobycie Berlina.

5. Kolumna Więźniów Podobozu Berlin-Lichterfelde
Wismarer Straße

Kolumna i tablica z 2000-2001 roku, upamiętniające ofiary podobozu koncentracyjnego, w tym Polaków.

6. Miejsce Pamięci Plötzensee (Gedenkstätte Plötzensee)
Hüttigpfad 41

Miejsce egzekucji ponad 250 Polaków. Wystawa dokumentująca losy więźniów politycznych z całej Europy.

7. Pomnik Żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego w Hohen Neuendorf
Jan Bohdan Chmielewski, Mieczysław Kozłowski i Ryszard Piotrowski
1978
Karl-Marx-Straße 40, Hohen Neuendorf (na północ od Berlina)

Pomnik upamiętnia 1 Armię Wojska Polskiego i wyzwolenie rejonu w 1945 roku. Miejsce corocznych uroczystości.

8. Upamiętnienie Alfredy Markowskiej „Babci Nonci”
Berlin-Mitte, okolice Pomnika Pomordowanych Żydów Europy (między Bramą Brandenburską a Bundestagiem)

Tablica z portretem Alfredy Markowskiej, romskiej bohaterki z Polski, upamiętnia jej heroiczne działania podczas II wojny światowej. „Babcia Noncia” uratowała około 50 romskich i żydowskich dzieci z transportów do obozów. W 2006 roku została odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Jej historia została włączona do upamiętnienia 20 wybitnych postaci z całego świata, które przeciwstawiły się Zagładzie i ludobójstwu.

Muzea i galerie

Zbiory berlińskich muzeów stanowią cenne źródło do badań nad obecnością i recepcją sztuki oraz kultury polskiej w Niemczech. Rozbudowana sieć instytucji skupionych w ramach Staatliche Museen zu Berlin (Państwowe Muzea w Berlinie) gromadzi nie tylko dzieła wybitnych polskich artystek i artystów, ale także liczne przykłady polskiego rzemiosła, artefaktów kultury popularnej, tekstylia i numizmaty. Znaczną część tych zasobów można odnaleźć w cyfrowych katalogach muzealnych, a ich analiza pozwala ukazać wielowymiarowy charakter relacji kulturalnych między Polską a Berlinem na przestrzeni wieków.

Choć polska sztuka nie zajmuje wciąż eksponowanego miejsca w niemieckich zbiorach muzealnych, jej ślady są głęboko zakorzenione w kolekcjach berlińskich instytucji kultury. Od obiektów związanych z dawną monarchią i kulturą sarmacką, przez sztukę nowoczesną i awangardową, aż po kulturę popularną i dziedzictwo materialne XX wieku - polska obecność w muzeach Niemiec jest zróżnicowana i znacząca.

Zbiory niemieckie przechowują między innymi wyobrażenia polskich monarchów. Na uwagę zasługuje rysunek Johanna Friedricha Bolta z przedstawieniem Stanisława Augusta Poniatowskiego - ostatniego króla Polski. Znajduje się tu także rzadki, woskowy portret Zygmunta III Wazy, inspirowany stylem habsburskim i wywodzący się z pracowni Antonia Abondia.

W Muzeum Kultur Europejskich odnajdujemy bogatą kolekcję artefaktów związanych z życiem codziennym w XX-wiecznej Polsce. Figurki w strojach ludowych, szopki krakowskie, wyroby tekstylne i zabawki tworzą obraz kultury popularnej z perspektywy dzieciństwa, świąt i tradycji regionalnych. Osobliwością są butelki apteczne z heraldyką polsko-saską, pochodzące z Królewskiej Huty w Dreźnie - świadectwa unii personalnej i integracji gospodarczej między Polską a Saksonią.

W Muzeum Sztuki Islamskiej przechowywane są tak zwane dywany polskie, czyli perskie kobierce importowane do Rzeczypospolitej przez magnaterię XVII wieku. Choć produkowane w Iranie, nazwę zawdzięczają swojej popularności na dworach i w kościołach polskich. Ich obecność w niemieckich zbiorach to świadectwo historycznych kontaktów i orientalnych fascynacji polskiej szlachty.

Berliński Gabinet Numizmatyczny dysponuje jedną z największych kolekcji monet polskich poza granicami kraju - obejmującą około 1500 egzemplarzy od czasów Mieszka I po XX wiek. Znajdziemy tu denary z czasów pierwszych Piastów, talary Zygmunta III, medalowe emisje saskie, a także monety z okresu rozbiorów.

W zakresie XIX-wiecznego malarstwa i grafiki uwagę przykuwa Roman Kochanowski, polski pejzażysta związany ze szkołą monachijską. Jego realistyczne, a zarazem nastrojowe ujęcia natury przeniknięte są subtelną symboliką narodową, wpisując się w romantyczny obraz ojczyzny w czasie zaborów.

Współczesna ekspresja: sztuka polska po 1945 roku
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów polskiej sztuki współczesnej w niemieckich zbiorach jest rzeźba Magdaleny Abakanowicz z cyklu „Embriologia” z lat 80. XX wieku. Jej monumentalne formy z tkaniny, konfrontujące widza z cielesnością i egzystencjalnym doświadczeniem, wciąż budzą poruszenie. To przykład nowatorskiego podejścia do rzeźby, w którym medium staje się narzędziem filozoficznego i biologicznego namysłu.

W kolekcjach sztuki nowoczesnej wyróżnia się także obraz Wojciecha Fangora z 1964 roku - reprezentujący polską odmianę op-artu, operującą światłem, kolorem i złudzeniem ruchu.

Obok niego znajdziemy również dzieło Natalii LL, prekursorki feministycznej krytyki w sztuce, której „Sztuka konsumpcyjna” w ironiczny sposób dekonstruuje komercyjny i erotyczny wizerunek kobiecego ciała.

Wybrane obiekty muzealne

1. Portret Barbary Jagiellonki w Gemäldegalerie
Kulturforum, Matthäikirchplatz

W samym sercu berlińskiego Kulturforum znajduje się jedno z najbardziej subtelnych, a zarazem niezwykle ważnych dzieł dla polsko-niemieckich relacji dynastycznych: portret Barbary Jagiellonki, księżnej Saksonii i córki Kazimierza Jagiellończyka. Pośmiertny portret, namalowany lub ukończony w warsztacie Lucasa Cranacha Starszego, ukazuje księżnę w eleganckim stroju z futrzanym obszyciem i charakterystycznym znakiem warsztatu Cranacha - skrzydlatym wężem. Obraz był częścią cyklu portretów książęcych i stanowi wizualne świadectwo znaczenia dynastii Jagiellonów w Europie XVI wieku.

2. Przedstawienia Jana III Sobieskiego w Muzeum Bodego
Wyspa Muzeów

Zaledwie kilka minut spacerem od Gemäldegalerie, na słynnej Wyspie Muzeów, znajduje się Muzeum Bodego - jedno z najważniejszych berlińskich muzeów rzeźby i sztuki dawnej. To właśnie tutaj można zobaczyć unikatowe popiersie Jana III Sobieskiego, wykonane z kości słoniowej przez Christopha Mauchera. Ukazany w zbroi i królewskim płaszczu władca przywołuje pamięć o polskim zwycięstwie pod Wiedniem, które odbiło się echem w całej Europie.

Interesującym kontrastem wobec barokowego popiersia jest kolorowa rzeźba ludowa autorstwa Jana Madeja z 1978 roku, przedstawiająca króla Sobieskiego zwyciężającego Turków pod Wiedniem. Praca ta, pochodząca z Mikluszowic, pokazuje, jak pamięć o królu przetrwała również w sztuce ludowej XX wieku.

3. Rysunek „Uroczystość pogrzebowa Marii Klementyny Sobieskiej”
Znajduje się w zbiorach Biblioteki Sztuki / Architektury Staatliche Museen zu Berlin.

4. Prace Józefa Brandta w Gabinecie Miedziorytów
Gabinet Miedziorytów (Kupferstichkabinett)

W tym samym kompleksie co Gemäldegalerie mieści się Gabinet Miedziorytów, posiadający w swoich zbiorach trzy prace Józefa Brandta - mistrza kresowego malarstwa. Są to: „Tatar pokonujący rzekę”, „Polski jeździec i koń przed komorą celną” (1877) oraz „Polskie furmanki na szosie”. Rysunki i akwarele przedstawiają jeźdźców, pogranicze oraz sceny rodzajowe z XVII-wiecznej Polski, w charakterystycznym stylu pełnym ruchu, dramatyzmu i dbałości o szczegóły.

5. Poloniki w Niemieckim Muzeum Historycznym (Deutsches Historisches Museum)
Unter den Linden 2

• obraz z około 1700 roku, przedstawiający odsiecz wiedeńską 1683 roku z udziałem Jana III Sobieskiego,
• dzieło Hansa Mocznaya (1977) upamiętniające manifestację na zamku w Hambach (1832), na której pojawiły się hasła solidarności z Polakami po powstaniu listopadowym,
• grafiki Daniela Chodowieckiego,
• liczne druki i dokumenty w tym druki związane z działaniami wojennymi 1939 roku oraz okupacją Polski.

6. Obraz Lessera Ury’ego w Muzeum Żydowskim w Berlinie
Lindenstraße 9-14

W zbiorach Muzeum Żydowskiego w Berlinie znajduje się pastel Lessera Ury’ego przedstawiający Bronisława Hubermana, datowany około 1916 roku. Dzieło ukazuje polskiego skrzypka, który jako cudowne dziecko zdobył światowy rozgłos, a w latach 30. XX wieku zasłynął jako założyciel Palestyńskiej Orkiestry Symfonicznej. Dzięki jego wysiłkom przed Zagładą uratowano około tysiąca żydowskich muzyków i członków ich rodzin. Ury uchwycił artystę w pozie pełnej skupienia - jest to nie tylko portret, lecz także świadectwo epoki, w której sztuka i moralność stawały się jednością.

7. Instalacja „Wagon” Roberta Kuśmirowskiego w Hamburger Bahnhof - Nationalgalerie der Gegenwart

Kuśmirowski stworzył replikę wagonu towarowego, przypominającego te, które wykorzystywano do transportu więźniów podczas II wojny światowej. Wykonany z materiałów takich jak styropian i karton, wagon został umieszczony na krótkim odcinku toru w przestrzeni wystawowej, nawiązując do tragicznych wydarzeń historycznych. Prace Kuśmirowskiego prezentowano również na wystawach czasowych. Tytuł instalacji „Träumgutstrasse” w Johnen Galerie (2015) to fikcyjna nazwa ulicy, będąca grą słów łączącą między innymi „Traugutt” i niemieckie „Träum gut” (śpij dobrze). Praca nawiązywała do zniszczonego Pałacu Czapskich w Warszawie, odtwarzając w galerii atmosferę zrujnowanego arystokratycznego salonu, pełnego detali przypominających minioną epokę. Z kolei w instalacji „Bunker”, prezentowanej w Barbican Centre w 2009 roku, przekształcił przestrzeń galerii w betonowy bunkier z czasów II wojny światowej, wyposażony między innymi w migoczące światła, ręcznie wykonane śruby i działającą drezynę. ​

8. „Finis Poloniae 1831” Dietricha Montena - obraz o upadku powstania listopadowego
Stara Galeria Narodowa w Berlinie

Obraz olejny „Finis Poloniae 1831” został namalowany w 1832 roku przez niemieckiego artystę Dietricha Montena. Powstał rok po klęsce powstania listopadowego i oddaje atmosferę tamtego czasu. Jego tytuł, oznaczający „Koniec Polski 1831”, odwołuje się do słów, które ponoć Tadeusz Kościuszko miał wypowiedzieć po przegranej bitwie pod Maciejowicami w 1794 roku.

Obraz stał się symbolem romantycznego współczucia i podziwu dla polskich powstańców wśród niemieckiej inteligencji. W tamtym okresie powstało wiele tak zwanych Polenlieder - pieśni i wierszy niemieckojęzycznych poetów, gloryfikujących walkę Polaków o wolność. „Finis Poloniae 1831” było szeroko rozpowszechniane w reprodukcjach i wykorzystywane jako dekoracja przedmiotów codziennego użytku, stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień polskiej tragedii narodowej w niemieckiej kulturze XIX wieku.

Przeczytaj notatkę o obrazie „Finis Poloniae 1831” w katalogu poloników.

9. Obraz Kiejstuta Bereźnickiego „Szklana martwa natura”
Znajduje się w muzeum surrealizmu Scharf-Gerstenberg w Berlinie.

10. Obraz „Infantin” Tadeusza Kantora w Neue Nationalgalerie 

W Neue Nationalgalerie w Berlinie znajduje się obraz Tadeusza Kantora „Infantin” z 1966 roku wykonany techniką akryl na płótnie na desce.

Dzieła polskich rzeźbiarzy w przestrzeniach publicznych Berlina

1. Rzeźba „Ława” Macieja Szańkowskiego na Kranoldplatz
1982-1986
Kranoldplatz, dzielnica Neukölln

Dyskretna kompozycja z szarego marmuru bardiglio autorstwa Macieja Szańkowskiego stanowi przykład subtelnego dialogu rzeźby z przestrzenią miejską. Zestawione ze sobą formy o różnej wysokości, sięgającej do 180 cm, tworzą miejsce refleksji i zatrzymania. Pracę charakteryzują gra faktur i rytm form, będące znakiem rozpoznawczym artysty. Jest to jedna z nielicznych trwałych realizacji polskiego rzeźbiarza w Niemczech.

Przeczytaj także notkę o rzeźbie Macieja Szańkowskiego.

2. Rzeźba „My z XX wieku” Zbigniewa Frączkiewicza
1999 (2001 - odsłonięcie w Berlinie)
Wewnętrzny dziedziniec szkoły średniej im. Alberta Einsteina, Berlin-Neukölln

Dzieło należy do słynnego cyklu „Żelaznych ludzi”, rozpoczętego w 1984 roku, i zostało pierwotnie wykonane w 1999 roku dla miasta Greiz w Turyngii. W Berlinie rzeźbę odsłonięto 9 maja 2001 roku. Kompozycja przedstawia multiplikowane sylwetki postaci odlanych z metalu i połączonych opresyjną żelazną płytą, co odróżnia ją od wcześniejszych realizacji artysty. Figury, przypominające zmechanizowane cyborgi, uosabiają dehumanizację współczesnej cywilizacji. Ich rdzewiejące powierzchnie symbolizują przemijalność, a zarazem przybliżają je do ludzkiego doświadczenia. Frączkiewicz, konsekwentnie wykorzystujący powtarzalność formy jako środek wyrazu, stworzył w tej pracy przejmującą metaforę kondycji człowieka u schyłku XX wieku.

Przeczytaj także notkę o rzeźbie Zbigniewa Frączkiewicza.

3. „Rząd kolumn” Karola Broniatowskiego
1992
Szkoła średnia im. Alberta Einsteina, Berlin-Neukölln

Instalacja złożona z dziewięciu betonowych kolumn o wysokości od 0,8 do 6,5 metra operuje oszczędnym, monumentalnym językiem formy. Karol Broniatowski, znany przede wszystkim z figuratywnych sylwetek ludzkich, sięga tu po formę symboliczną - kolumny jako znaki trwania i podtrzymywania wartości - osadzając ją w przestrzeni edukacyjnej, otwartej na refleksję o pamięci i wspólnocie.

Przeczytaj także notkę o rzeźbie Karola Broniatowskiego.

Polskie galerie i inne instytucje

1. Galeria ŻAK | BRANICKA
Lindenstraße 35

Działająca w latach 2005-2019 galeria była kluczowym miejscem prezentacji polskiej i środkowoeuropejskiej sztuki współczesnej w Berlinie. Pokazywano tu prace takich artystów jak Zbigniew Libera, Natalia LL, Agnieszka Polska, Paulina Ołowska, Katarzyna Kozyra czy Karol Radziszewski. Galeria łączyła profesjonalizm rynku sztuki z głębokim zaangażowaniem intelektualnym.

2. Galeria PIGASUS - Galeria Polskiego Plakatu
Danziger Straße 52, Berlin-Prenzlauer Berg

Pigasus Polish Poster Gallery to berlińska galeria i sklep specjalizujące się w polskim plakacie artystycznym. Została założona na początku XXI stulecia przez polskich kolekcjonerów, Joannę i Mariusza Bednarskich. W jej zbiorach znajdują się tysiące oryginalnych polskich plakatów filmowych, teatralnych, muzycznych i wystawowych, obejmujących dorobek słynnej polskiej szkoły plakatu. Poprzez wystawy i sprzedaż plakatów Pigasus promuje polską sztukę graficzną w Niemczech, stanowiąc ważny punkt polskiej kultury w Berlinie i miejsce spotkań miłośników plakatu z obu krajów.

3. Instytut Polski w Berlinie
Burgstraße 27

Od 1981 roku jest główną instytucją promującą polską kulturę w Berlinie. Organizuje wystawy, koncerty, przeglądy filmowe, spotkania literackie i debaty. Współpracuje z największymi instytucjami kulturalnymi Niemiec, uczestniczy w Berlin Art Week, Transmediale czy Berlinale.

4. Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej (FWPN)
Schumannstraße 2

To jedna z najważniejszych instytucji wspierających dialog polsko-niemiecki. Współorganizuje setki wydarzeń rocznie - od projektów edukacyjnych po artystyczne. Jej biuro w Berlinie jest miejscem debat, prezentacji i spotkań polsko-niemieckich partnerów.

5. Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie (CBH PAN)
Majakowskiring 47

Placówka prowadzi interdyscyplinarne badania nad historią Polski i Niemiec, koncentrując się zwłaszcza na XX wieku i polityce pamięci. Organizuje konferencje, warsztaty, wystawy i wydaje publikacje naukowe w języku niemieckim.

6. Biblioteka Janusza Korczaka
Berliner Straße 120

Wyjątkowa placówka specjalizująca się w literaturze dziecięcej i pedagogicznej. Upamiętnia dziedzictwo Janusza Korczaka i promuje jego humanistyczne idee poprzez programy edukacyjne i wydarzenia kulturalne.

7. Buch|Bund
Sanderstraße 8

Księgarnia, kawiarnia i salon literacki w jednym. Oferuje polskie nowości wydawnicze, organizuje spotkania autorskie, wystawy i debaty. To ważne miejsce współczesnej kultury polskiej na emigracji.

8. Klub Polskich Nieudaczników (Club der Polnischen Versager)
Ackerstraße 168

To scena kultury niezależnej i alternatywnej. Odbywają się tu koncerty, wystawy, kabarety i performanse. Miejsce to z przymrużeniem oka podejmuje temat tożsamości, migracji i sztuki we współczesnej Europie.

9. Klub Polsko-Niemiecki przy VHS Wedding
Antonstraße 37

Działa od lat 80. XX wieku jako platforma dialogu i edukacji międzykulturowej. Organizuje spotkania literackie, warsztaty i wykłady, promując współpracę oraz porozumienie między Polakami a Niemcami.

10. Teatr Studio w Berlinie
Salzufer 13-14, Charlottenburg

Polsko-niemiecka scena teatralna prezentująca spektakle w dwóch językach. W repertuarze znajdziemy dramaty współczesne, klasykę literatury i spektakle dla dzieci. Teatr promuje polską tradycję teatralną i współczesnych twórców.

Inne obiekty

1. Tablica Zbigniewa Herberta na Ścieżce Wizjonerów
Friedrichstraße (Szlak Wizjonerów)

Na początku deptakowej części ulicy Friedrichstraße w Berlinie umieszczono Ścieżkę Wizjonerów - ciąg podświetlanych tablic z cytatami wybitnych Europejczyków. Polskę reprezentuje cytat poety Zbigniewa Herberta: „Naród, który traci pamięć, traci sumienie”, wmurowany w chodnik jako trwała tablica pamiątkowa. Upamiętnienie Herberta w sercu Berlina podkreśla wkład polskiej myśli i kultury w dziedzictwo europejskie oraz symbolizuje dialog polsko-niemiecki w ramach zjednoczonej Europy.

2. Ulica Chodowieckiego
Chodowieckistraße

Ulica ta nosi nazwisko Daniela Chodowieckiego - malarza i grafika urodzonego w Gdańsku, który większą część życia spędził w Berlinie. Chodowiecki, uznawany za artystę polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego, zasłynął między innymi ilustracjami i scenami rodzajowymi z życia osiemnastowiecznych mieszczan. Nadanie jego nazwiska berlińskiej ulicy upamiętnia tę wybitną postać i akcentuje wspólne dziedzictwo historyczne Polski i Niemiec obecne w przestrzeni miejskiej stolicy Niemiec.

3. Polska Księgarnia w Berlinie Zachodnim
Richard-Wagner-Straße 39

Pierwsza powojenna polska księgarnia w RFN została otwarta w 1979 roku w berlińskiej dzielnicy Charlottenburg. Jej działalność daleko wykraczała poza zwykłą sprzedaż książek - szybko stała się nieformalnym centrum kultury polskiej na emigracji. W księgarni gromadziła się polska inteligencja na uchodźstwie, odbywały się spotkania autorskie i dyskusje, a także kolportowano publikacje objęte cenzurą w PRL. Miejsce to odegrało ważną rolę w integracji polskiej diaspory oraz wspieraniu polskiej opozycji antykomunistycznej, stanowiąc istotny element polskiej obecności kulturalnej w podzielonym Berlinie.

4. Stacja metra Warschauer Straße
Warschauer Straße

Warschauer Straße, dosłownie „ulica Warszawska”, to nazwa ulicy oraz dużego węzła komunikacyjnego we wschodnim Berlinie, obejmującego stację metra linii U1 i stację kolejki miejskiej S-Bahn. Ulica została wytyczona w XIX wieku i nazwana od kierunku na Warszawę - stanowiła początek traktu prowadzącego na wschód, ku stolicy Polski. Obecność nazwy Warszawy w topografii Berlina jest symbolicznym świadectwem bliskości geograficznej i historycznych związków między Berlinem a Polską. Sama stacja Warschauer Straße, jako ważny punkt komunikacyjny, przypomina berlińczykom o polskiej stolicy i stanowi codzienny element polsko-niemieckiej mozaiki miejskiej.

5. Fragment muru Stoczni Gdańskiej przy Reichstagu
Wschodnia strona gmachu Reichstagu, Platz der Republik

Przed budynkiem Reichstagu w Berlinie ustawiono autentyczny fragment ceglanego muru Stoczni Gdańskiej - tego samego, przez który w sierpniu 1980 roku przeskoczył Lech Wałęsa, aby dołączyć do strajkujących stoczniowców. Monument odsłonięto uroczyście w 2009 roku w 20. rocznicę upadku komunizmu jako dar narodu polskiego dla Niemiec. Przymocowana do muru tablica z brązu głosi: „Dla upamiętnienia walki „Solidarności” o wolność i demokrację oraz wkładu Polski w ponowne zjednoczenie Niemiec i polityczną jedność Europy”. Ten symboliczny fragment polskiej historii w sercu niemieckiej stolicy przypomina o kluczowej roli ruchu „Solidarność” w obaleniu komunizmu i podkreśla ideę polsko-niemieckiej solidarności w dążeniu do wolności.

Obiekty planowane

Pomnik Polskich Ofiar Okupacji Niemieckiej 1939-1945 na Askanischer Platz
W pobliżu ruin Dworca Anhalckiego (Anhalter Bahnhof)

Projekt centralnego pomnika upamiętniającego polskie ofiary II wojny światowej.

Obiekty niezachowane

1. Józef Brandt, „Odpoczynek przy studni” (Rast am Brunnen)
Obraz znajdował się niegdyś w prywatnych kolekcjach w Berlinie i Kolonii. Był sprzedawany na aukcjach w XIX i XX wieku. Jego obecna lokalizacja pozostaje nieznana.

2. Pałac Radziwiłłów w Berlinie - od arystokratycznej rezydencji do Starej Kancelarii Rzeszy

Położony przy Wilhelmstraße 77, pałac powstał w latach 1737-1739 według projektu Carla Friedricha Richtera. Wzorowany na francuskim typie entre cour et jardin, był jedną z najbardziej reprezentacyjnych rezydencji Berlina XVIII wieku. Od 1795 roku należał do książąt Radziwiłłów i pełnił funkcję polskiej rezydencji w stolicy Prus. Książę Antoni Henryk Radziwiłł uczynił z niego salon artystyczny i muzyczny, który odwiedzali między innymi Goethe, Chopin i Hegel.

W 1875 roku pałac został zakupiony przez państwo niemieckie i przekształcony w rezydencję kanclerza Rzeszy. Funkcję tę pełnił aż do końca III Rzeszy. W latach 30. XX wieku dobudowano do niego bunkier (Vorbunker), który stał się częścią słynnego Führerbunkra. Pałac został zniszczony w czasie II wojny światowej i rozebrany w 1949 roku. Dziś nie zachował się po nim żaden ślad, a teren ten znajduje się w obrębie Wilhelmstraße 93.

3. Pałac Raczyńskiego - polski ślad w narodzinach niemieckiego parlamentaryzmu

Na terenie dzisiejszego Platz der Republik, gdzie wznosi się gmach Bundestagu, w połowie XIX wieku stał klasycystyczny Pałac Raczyńskiego - siedziba Atanazego Raczyńskiego, dyplomaty, kolekcjonera i pioniera historii sztuki. Wzniesiony w latach 1842-1844 według projektu Heinricha Stracka pałac mieścił publiczną galerię sztuki, uznawaną za jedną z najlepszych w Prusach.

Raczyński wielokrotnie odrzucał propozycje sprzedaży posesji pod budowę Reichstagu, co opóźniało wzniesienie nowej siedziby parlamentu. Dopiero po jego śmierci w 1874 roku spadkobiercy wyrazili zgodę na sprzedaż. Pałac został rozebrany w 1884 roku, a na jego miejscu wzniesiono Reichstag według projektu Paula Wallota. Większa część kolekcji Raczyńskiego trafiła później do Poznania, tworząc zalążek zbiorów dzisiejszego Muzeum Narodowego.

4. Polska Apteka (Polnische Apotheke) - symbol wielokulturowego Berlina

Powstała w 1682 roku przy Friedrichstraße, na rogu Mittelstraße, jako Ratsapotheke. Już od 1706 roku znana była jako Polnische Apotheke. Nazwa ta, choć źródłowo nie do końca wyjaśniona, przetrwała w świadomości mieszkańców przez wieki. Apteka została przebudowana w XIX wieku, a przez pewien czas pracował w niej nawet Theodor Fontane.

W czasach narodowego socjalizmu, w 1933 roku, zmieniono nazwę apteki na Dorotheenstädtische Apotheke, usuwając odniesienia do polskości. Po wojnie budynek przeszedł pod administrację radziecką, a apteka przestała działać. W 1998 roku odrestaurowano jego elewację i przywrócono historyczny napis. Dziś mieści się tu między innymi Fiński Instytut w Niemczech, a sam budynek uznawany jest za ważny przykład XIX-wiecznej architektury i świadectwo polskiej obecności w sercu Berlina.

5. Fabryka porcelany Joachima Gotzkowsky’ego w Berlinie (KPM)

W drugiej połowie XVIII wieku Joachim Gotzkowsky, berliński kupiec i mecenas sztuki, odegrał kluczową rolę w powstaniu jednej z najważniejszych niemieckich manufaktur porcelany - Królewskiej Manufaktury Porcelany w Berlinie (Königliche Porzellan-Manufaktur, KPM). W 1761 roku przejął zadłużoną prywatną fabrykę porcelany, działającą w Berlinie od 1751 roku, z zamiarem przekształcenia jej w prężnie rozwijające się centrum produkcji luksusowych wyrobów ceramicznych, mogących konkurować z renomowaną porcelaną miśnieńską.

Początkowo Gotzkowsky prowadził działalność jako prywatny przedsiębiorca, jednak wskutek trudności finansowych w 1763 roku odsprzedał manufakturę królowi Prus Fryderykowi II. Od tego momentu fabryka funkcjonowała jako Królewska Manufaktura Porcelany i uzyskała status instytucji państwowej. Znak jakości manufaktury - kobaltowoniebieskie berło - został zatwierdzony właśnie w tym okresie.

KPM szybko zdobyła uznanie w Europie, a jej produkty - eleganckie serwisy, rzeźby i ozdobne naczynia - zamawiały europejskie dwory i arystokracja. Manufaktura działa nieprzerwanie do dziś i jest jednym z najstarszych tego typu zakładów w Europie.

Do dziś zachował się główny budynek manufaktury KPM przy Wegelystraße 1 w dzielnicy Tiergarten, wzniesiony w 1871 roku. Choć nie jest to oryginalna lokalizacja z czasów Gotzkowsky’ego, współczesna siedziba kontynuuje tradycje założonej przez niego fabryki. Budynek mieści dziś zarówno zakład produkcyjny, jak i muzeum oraz centrum dla zwiedzających. Można tam oglądać historyczne formy, narzędzia oraz dawne i współczesne wyroby porcelanowe sygnowane znakiem berła.

Przeczytaj także notkę w katalogu poloników: https://baza.polonika.pl/pl/obiekty/fabryka-porcelany-w-berlinie

----

Informacje o nie tylko materialnych, lecz także niematerialnych związkach polsko-niemieckich można znaleźć na portalu Porta Polonica - Cyfrowym Centrum Dokumentacji Kultury i Historii Polaków w Niemczech. Portal zajmuje się badaniem, dokumentowaniem i udostępnianiem przejawów polskiego życia w Niemczech. Powstał w 2013 roku w ramach Centrum Dokumentacji i działa przy wsparciu rządu RFN oraz LWL w Bochum. Jego siedziba mieści się obecnie w zabytkowych domach na terenie dawnej kopalni Hannover, a historyczny Dom Polski przy ulicy Am Kortländer pozostaje ważnym miejscem pamięci i elementem działalności badawczej tej placówki.