Prześlij dodatkowe informacje
Identyfikator: POL-002965-P/195809

Felicja Pacanowska. Malarka, graficzka

Identyfikator: POL-002965-P/195809

Felicja Pacanowska. Malarka, graficzka

Felicja Pacanowska urodziła się 15 stycznia 1907 roku w Łodzi w zamożnej, inteligenckiej rodzinie żydowskiej. Jej ojcem był Herman Pacanowski - właściciel fabryki tekstylnej, matką - Augusta Pacanowska - artystka-rzeźbiarka. Felicja miała starszego brata Davida - architekta oraz młodszą siostrę Etnę - pianistkę, która zmarła tragicznie w czasie II wojny światowej. 

W latach 1927-1932, Pacanowska studiowała malarstwo oraz grawerunek na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Po ukończonych studiach, jeszcze tego samego roku, tj. 1932, wyjechała do Paryża na studia malarskie do Ecole de Paris, gdzie dołączyła do grupy malarek żydowskiego pochodzenia. 

Odbyła liczne podróże artystyczne po Europie. W 1935 roku wyjechała do Włoch, gdzie przez rok uczęszczała do Scuola dell’Arte della Medaglia w Rzymie. W następnych latach, najpewniej w 1937 roku powróciła do Polski, aby wystawić swoje grafiki oraz obrazy malarskie w Instytucie Propagandy Sztuki w Łodzi. Była to jej ostatnia wizyta w rodzinnym kraju. 

Kiedy wybuchła II wojna światowa, Pacanowska przebywała w Paryżu. Tam też spędziła lata okupacji. Zmagała się z ubóstwem i ciągłym niebezpieczeństwem. Przez swoje żydowskie pochodzenie, musiała zaprzestać działalności artystycznej i ukrywać się w różnych miejscach. Straciła wówczas wszystkie swoje przybory oraz prace. Cudem uniknęła deportacji podczas tzw. Vél d’Hiv - największej masowej obławy Żydów, która miała miejsce w Paryżu w dniach 16-17 lipca 1942 roku. Niezwykle niepewne i niebezpieczne warunki życia a także informacja o śmierci matki oraz siostry odcisnęły piętno na życiu artystki. Jedyne co utrzymywało jej ducha była sztuka i gotowość podjęcia na nowo pracy artystycznej. 

Po wojnie często wyjeżdżała do Rzymu, gdzie mieszkał i pracował jej brat Davide, jednak jej stałym miejscem zamieszkania był Paryż. Tam rozwijała swoją działalność artystyczną. Pracowała głównie metodą akwaforty, akwatinty, a także malowała. Powoli budowała swoją pozycje i rozpoznanie. Wzięła udział w wielu wystawach w kraju, jak i na świecie. Do najważniejszych należy wymienić: Salon d’Automne (Salonie jesiennym), Salon des Indépendants (Salonie Niezależnym), Salon de Mai (Salon Majowy), Salon des Réalitées Nouvelles (Salon Nowych Rzeczywistości), Jeune Gravure Contemporaine (Młoda Współczesna Grafika), Estampes Contemporaines (Współczesne Grafiki). Swoje wystawy miała także w Japonii i w USA. W 1954 roku otrzymała nagrodę Prix de Viareggio, a w 1956 roku Prix Amedeo Modigliani. 

Pacanowska utrzymywała kontakt z włoską polonią, a nawet stała się jej częścią. W 1954 roku artystka została zaproszona do wzięcia udziału w wystawie „Mostra Internazionale del Centro delle Arti” (8-29.V. 1954) zorganizowanej z inicjatywy Związku Artystów Polaków w Italii „Quo Vadis” w pomieszczeniach Fundacji Rzymskiej im. J. Z. Umiastowskiej. Prace Pacanowskiej wystawione były wśród takich polskich artystów i artystek jak Michał Paszyn, Roman Biliński, Karol Badura, Jan Chmieliński, Lech Sawicki, Janina Domańska, Jadwiga Szymańska, Lidia Giedroyc, Halina Bogusławska i wielu innych. O tej wystawie Karol Badura napisał: 

„Wystawa odbiła się szerokim echem w miejscowej prasie i radiu. Jest to najlepszy dowód, że tam, gdzie nie może dotrzeć polskie słowo, tam dotrze polska sztuka. (…) Pierwsza wystawa to jakby sprawdzian sił, to wyławianie polskich artystów sztuk plastycznych, rozrzuconych dziś po całej kuli ziemskiej”. 

W 1955 roku Pacanowska wzięła udział w Wystawie Sztuki Międzyplanetarnej (Mostra d’Arte Interplanetaria) również zorganizowanej przez „Quo Vadis” i mającej miejsce w siedzibie Fundacji J. Z. Umiastowskiej. Natomiast w 1956 roku artystka wystawiła swoje portrety podczas Międzynarodowej Wystawy Portretu (Mostra Internazionale del Ritratto). Ostatnią wystawą zorganizowaną przez polski związek „Quo Vadis” oraz Fundację Umiastowskiej, w której Felicja wzięła udział, była wystawa „Dal vivo - Arti Figurative” w Palazzo Marconi we Frascati w 1963 roku. 

Pacanowska najczęściej przedstawiała akty postaci, portrety (m.in. Moyshe Broderzon, Chil Aronson, Ernest Nameyni), krajobrazy czy martwą naturę, natomiast w późniejszym okresie coraz częściej były to kompozycje abstrakcyjne. Jej sztuka, przede wszystkim grafika (głównie linoleum, akwaforta i akwatinta) oraz malarstwo oscylowała między ekspresjonizmem, kubizmem i abstrakcjonizmem. 

„Jej prace wykonane techniką grawerowania i akwaforty zachwycają czystością rysunku, skrupulatnym doborem proporcji czerni i bieli oraz światłem pełnym powagi i wrażliwości”. 

Ewolucję sztuki Pacanowskiej od form ekspresjonistycznych do coraz bardziej abstrakcyjnych kompozycji Nadine Nieszawer - historyczka sztuki oraz autorka książki „Stories of Jewish Artists of the School of Paris 1905-1939”, odczytywała jako konsekwencję traumatycznych przeżyć z II wojny światowej. 

W marcu 2025 fotograf Andrea Pacanowski, syn Davida Pacanowskiego, podjął się realizacji projektu „Pacanowska/Pacanowski”, którego celem było stworzenie „dialogu” między sztuką Felicji a jego współczesną, fotograficzną interpretacją. 

„Rezultatem jest połączenie kształtów, kolorów i emocji, dzięki którym dzieła malarki zyskują nowe życie poprzez innowacyjny proces wizualnej metamorfozy”. O swojej krewnej Andrea pisze następująco: 

„Odmienna temperamentem od mojego ojca, Felicja była powściągliwa i niechętna relacjom między ludzkim, a jej charakter był złożony. Pamiętam, że podczas wizyt dostęp do jej prac był praktycznie niemożliwy: była szczególnie opiekuńcza i zazdrosna o swoją sztukę. Jej relacje z handlarzami sztuki również były skomplikowane, ponieważ była bardzo podejrzliwa”. 

I dodaje: „Dopiero po jej śmierci mogłem w pełni docenić szeroki zakres jej twórczości: od rycin i akwafort, od malarstwa i grafiki, a nawet rzeźby. Felicja mistrzowsko łączyła różne techniki druku, wykazując wszechstronność, która charakteryzuje jej wartość artystyczną. Uważam ją za wszechstronną i niezwykle utalentowaną artystkę, której złożona natura znalazła odzwierciedlenie w dziele nacechowanym geniuszem i oryginalnością”. 

Artystka zmarła w 2002 roku, w domu polskich sióstr zakonnych w Rzymie, w obecności rodziny swojego brata.

Prace artystki zostały zakupione do kolekcji Musée National d’Art Moderne and the National Library in Paris acquired several works by Félicia Pacanowska.

 

Tytuł: Composition

Datowanie: przed 1962

Technika: akwatinta; płyta metalowa cięta/wycinana 

Podłoże: papier japoński 

Wymiary arkusza: 45 × 30 cm

Wymiary odbitki / kompozycji (bez marginesu): 38 × 26 cm 

Nakład: egz. 8/25

Oznaczenia / napisy: „S.N.B.M.: F. Pacanowska 8/25”

Numer inwentarzowy: AME 521

Obiekt w katalogu Musée National d’Art Moderne

 

Tytuł: Composition

Datowanie: ok. 1966 

Technika: barwna technika druku wklęsłego / grawerunek barwny; płyta metalowa cięta/wycinana 

Podłoże: papier japoński 

Wymiary arkusza: 37,2 × 50 cm

Wymiary odbitki / kompozycji (bez marginesu): 30 × 40 cm  

Nakład: egz. 28/40

Oznaczenia / napisy:

„S.B.DR.: F. Pacanowska”

„N.B.G.: 28/40”

Numer inwentarzowy: AME 888

Obiekt w katalogu Musée National d’Art Moderne

Osoby powiązane:

Twórcy:

Felicja Pacanowska (malarka, grawerka; Polska, Paryż, Włochy)(podgląd)

Bibliografia i archiwalia:

  • E. Prządka, „Artyści w Fundacji Rzymskiej im. J. Z. Umiastowskiej” [w:] „Świadectwa/Testimonianze”, Tom VII, Rzym, 2014
  • N. Nieszawer, C. Lanzmann, D. Princ, A. Princ, B. Princ “Histories des Artistes Juifs de l’École de Paris 1905-1939: Stories of Jewish Artists of the School of Paris”, Paris 2020
  • https://ecoledeparis.org/fr/felicia-pacanowska/
  • https://www.mchampetier.com/biographie-F%C3%A9licia-Pacanowska.html
  • https://www.ilmessaggero.it/spettacoli/cultura/pacanowska_pacanowski_due_epoche_un_dialogo_mostra_milano_dal_20_al_23_marzo-8727693.html
  • https://www.pacanowskapacanowski.com/il-progetto

Słowa kluczowe:

Publikacja:

07.12.2025

Ostatnia aktualizacja:

18.02.2026

Opracowanie:

Agata Knapik
rozwiń

Projekty powiązane

1
  • Katalog poloników Zobacz