Adam Mickiewicz znalazł się w obecnie bułgarskim Burgas jesienią 1855 roku. Miasto nie było wówczas jeszcze znanym ośrodkiem turystycznym ani ważnym portem bułgarskiego wybrzeża. Było peryferyjnym punktem europejskiej Turcji, miejscem wojskowego zaplecza. Trwała wojna krymska, w której przeciw Rosji występowały między innymi Imperium Osmańskie, Francja i Wielka Brytania. Dla polskiej emigracji konflikt ten miał znaczenie zasadnicze. Otwierał nadzieję, że sprawa polska znów stanie się elementem realnej gry międzynarodowej.

Droga Mickiewicza do Burgas

Mickiewicz przybył do Konstantynopola z misją polityczną. Chciał wesprzeć organizowanie polskich formacji wojskowych walczących u boku Turcji przeciw Rosji. W tej ostatniej fazie życia nie był już romantycznym poetą lecz działaczem próbującym wymusić na historii jeszcze jeden zwrot. W Burgas odwiedził obóz wojskowy związany z tymi planami. Najczęściej podaje się, że przebywał tam od 8 do 18 października 1855 roku. Był to czas krótki, ale intensywny, naznaczony chorobą, zmęczeniem i świadomością, że wielkie polityczne projekty zderzają się z słabością emigracyjnych struktur.

Szczególnie ważny jest tu wątek żydowskiej formacji wojskowej. W ostatnich tygodniach życia Mickiewicz rozważał stworzenie oddziału złożonego z Żydów, który miałby walczyć przeciw Rosji. Nie był to gest romantyczny. W jego myśli politycznej, zwłaszcza po doświadczeniach Wiosny Ludów, wyraźna była idea przekroczenia wąskiego nacjonalizmu. Naród nie miał być wspólnotą zamkniętą etnicznie. Miał być formą solidarności politycznej, zbudowaną przeciw przemocy imperialnej. Z dzisiejszej perspektywy ten projekt pozostaje niejednoznaczny, bo wyrastał z języka XIX wieku, pełnego hierarchii i mesjanistycznych napięć. Nie można go jednak sprowadzić do prostego hasła „braterstwa Słowian”.

Pomnik w Burgas

Pomnik upamiętniający obecność Mickiewicza znajduje się w Ogrodzie Morskim (zobacz opis katalogowy pomnika), jednej z najbardziej rozpoznawalnych przestrzeni publicznych miasta. Ustawiono go w 1949 roku, czyli już w rzeczywistości powojennej Bułgarii podporządkowanej sowieckiej narracji. Inskrypcja przedstawia Mickiewicza jako wielkiego polskiego poetę i rewolucjonistę, bojownika o wolność oraz słowiańskie braterstwo. Ten zapis jest znaczący, ale także problematyczny. Z jednej strony trafia w rzeczywisty rys jego biografii: Mickiewicz był pisarzem, emigrantem i człowiekiem politycznego czynu. Z drugiej strony wpisuje go w narrację, która po 1945 roku chętnie podporządkowywała pamięć o romantyzmie idei proradzieckiej wspólnoty słowiańskiej.

Tymczasem Mickiewiczowska walka o wolność była przede wszystkim walką z carskim imperium. Burgaski pomnik mówi więc równocześnie o dwóch historiach. Pierwsza to historia 1855 roku: ostatniej podróży poety, wojny krymskiej, nadziei na polski legion i antyrosyjskiej polityki emigracyjnej. Druga to historia 1949 roku i przejęcia romantycznego symbolu przez państwową politykę pamięci, która wybierała z biografii Mickiewicza to, co można było dopasować do własnej narracji TUTAJ NAPISZ WIĘCEJ O PARKU tam jest Puszkin i wielu innych pisarzy czy ego nie można w o·óle ująć w taką narodową narrację

Nie umniejsza to wartości samego miejsca. Przeciwnie, czyni je ciekawszym. Pomnik w Burgas nie jest wyłącznie pamiątką po pobycie poety. Jest świadectwem pracy pamięci, jej uproszczeń, przesunięć ideologicznych. Dla polskiego odbiorcy może być zaskoczeniem, że w bułgarskim nadmorskim parku pojawia się twarz autora „Pana Tadeusza”. Dla historyka kultury ważniejsze jest jednak pytanie, jaką postać Mickiewicza tam pokazano: poetę narodowego, rewolucjonistę, antyimperialnego działacza czy wygodny znak słowiańskiej wspólnoty.

Forma pomnika dobrze ujawnia ten mechanizm. Nie jest to pełnopostaciowy monument ani klasyczne popiersie na cokole. Na nieregularnym, surowo opracowanym bloku kamiennym umieszczono metalowy relief z głową poety ujętą z lewego profilu. Profil odsyła do tradycji portretu medalierskiego i memoratywnego, ale osadzenie w ciężkiej, chropowatej bryle kamienia nadaje całości ton bardziej monumentalny niż intymny. Twarz Mickiewicza jest skupiona, zamknięta, nieruchoma. Nie ma tu gestu natchnienia ani romantycznej teatralności. Jest raczej maska pamięci: twarz wydobyta z kamienia, ale zarazem przez kamień unieruchomiona.

Ogród Morski to też nie jest spójny projekt ideologiczny. To raczej przestrzeń narastająca warstwami. Park, założony i rozwijany od początku XX wieku, stopniowo stał się jedną z najważniejszych reprezentacyjnych przestrzeni Burgas. Miejscem spaceru, wypoczynku, miejskich uroczystości i upamiętnień. W jego obrębie pojawiały się pomniki lokalnych działaczy, bohaterów narodowych, pisarzy, artystów i aktorów. Część z nich powstała jeszcze przed wojną, jak pomnik Hadżiego Dimityra z lat 30., inne już po 1945 roku, jak pomnik Aleksandra Puszkina z 1951 roku, a kolejne w późniejszych dekadach, między innymi w związku z plenerami rzeźbiarskimi organizowanymi w Burgas.

Relief portretowy

Relief portretowy jest sygnowany na dolnej krawędzi metalowego reliefu. Odczyt „П. Киселинчев” pozwala wiązać obiekt z Pandem Kiselinczewem,  (1890 – 1980 bułg. Пандо Киселинчев), rzeźbiarzem. Taka identyfikacja dobrze wyjaśnia rozbieżności obecne w dotychczasowych wzmiankach. Lokalne opracowanie przypisuje relief Georgiemu Kiselinczewowi, ale inicjał widoczny na nim nie odpowiada imieniu Георги, lecz imieniu rozpoczynającemu się od litery П. W tym kontekście Pando Kiselinczew wydaje się najbardziej prawdopodobnym autorem lub wykonawcą reliefu. Być może również całego pomnika.

Odrębnie należy traktować informację o Presławie Kyrszowskim (1905-2003, bułg. Преслав Кършовски), grafiku i scenografie, którego również wiąże się z projektem pomnika Mickiewicza w Ogrodzie Morskim. Nie musi to być sprzeczne z autorstwem medalionu P. Kiselinczewa. Możliwe, że Kyrszowski przygotował projekt graficzny całego założenia, wzór portretowy albo ogólną koncepcję upamiętnienia, natomiast Pando Kiselinczew wykonał prace rzeźbiarskie, to jednak wymagałoby potwierdzenia udziału Kyrszowskiego i traktować to należy jako jedną z możliwości. 

Tablica w Swetim Własie

Osobnym, już współczesnym śladem pamięci o Mickiewiczu na bułgarskim wybrzeżu jest  relief odsłonięty 19 sierpnia 2024 roku w Swetim Własie. W przeciwieństwie do Burgas nie jest to jednak miejsce związane z potwierdzonym pobytem poety. Upamiętnienie ma raczej charakter symboliczny i dyplomatyczno-kulturalny: wpisuje Mickiewicza w krajobraz reprezentacyjny nowoczesnego kurortu oraz w narrację o relacjach polsko-bułgarskich. W uroczystości odsłonięcia uczestniczyli między innymi ambasador RP w Bułgarii Maciej Szymański, przedstawiciele lokalnych władz oraz bracia Dinko i Jordan Dinewowie, związani z rozwojem i promocyjnym obrazem Swetiego Własu. Tablica nie dokumentuj kolejnego punktu na trasie ostatniej podróży Mickiewicza. 

Tablica został ufundowana przez fundację „Bułgarska Pamięć – Bracia Dinevi” i znajduje się w „Aleji Narodów” stworzonej przez nią w porcie jachtowym. Autorem płaskorzeźb w alei jest rzeźbiarz Petko Jordanow, dyrektor galerii sztuki w Jambole.