Rodzina

Karolina Lanckorońska urodziła się 11 sierpnia 1898 roku w Buchberg am Kamp w Dolnej Austrii jako drugie z trojga dzieci hrabiego Karola Lanckorońskiego i Małgorzaty von Lichnowsky. Miała starszego brata Antoniego i młodszą siostrę Adelajdę.

Hrabia Karol Lanckoroński (1848-1933) pochodził z polskiego rodu arystokratycznego herbu Zadora. Był postacią niezwykle zasłużoną i wpływową, nie tylko w samej Austrii, lecz także na arenie międzynarodowej. Ten wielki erudyta w 1903 roku otrzymał Order Złotego Runa, w 1905 roku Uniwersytet Jagielloński uhonorował go doktoratem honoris causa, a w 1928 roku został odznaczony Orderem Polonia Restituta. Lanckoroński był cenionym mecenasem i kolekcjonerem sztuki. W jego wiedeńskim pałacu znajdowała się jedna z największych prywatnych kolekcji artystycznych, a jednym z częstych gości rodziny Lanckorońskich był malarz Jacek Malczewski. Hrabia, oprócz wielkiego zamiłowania do sztuki i nauki, był także zapalonym podróżnikiem. W 1888 roku odbył podróż dookoła świata. Swoje liczne wyprawy oraz dzieła sztuki i architektury uwieczniał na fotografiach, które pod koniec życia przekazał w darze filii Polskiej Akademii Umiejętności w Rzymie. Obecnie fototeka znajduje się w Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie.

Matką Karoliny była księżna Małgorzata von Lichnowsky (1863-1957), pochodząca z arystokratycznego, pruskiego rodu osiadłego na Śląsku. Była trzecią żoną Karola Lanckorońskiego.

Miejscem zamieszkania tej arystokratycznej rodziny był neobarokowy pałac przy ulicy Jacquingasse 16/18 w Wiedniu, w którym mieściła się ogromna kolekcja dzieł sztuki udostępniana raz w roku zwiedzającym. Lanckorońscy mieli także swoje majątki w Rozdole nad Dniestrem koło Lwowa oraz w Komarnie, do których często wyjeżdżali, aby pielęgnować język polski i polskie korzenie.

Nauka

Karolina Lanckorońska, wychowana przez wymagających rodziców, otrzymała staranne wykształcenie humanistyczne, ze szczególnym uwzględnieniem sztuki, literatury i filozofii. Uczęszczała do elitarnego benedyktyńskiego gimnazjum w Wiedniu, w którym w 1920 roku uzyskała świadectwo dojrzałości. Następnie podjęła studia z historii sztuki na Uniwersytecie Wiedeńskim, uczęszczając między innymi na wykłady prof. Maksa Dvořáka (1874-1921). W 1926 roku uzyskała stopień doktora na podstawie rozprawy poświęconej „Sądowi Ostatecznemu” Michała Anioła („Studien zu Michelangelos Jüngstem Gericht und seiner künstlerischen Deszendenz”), napisanej pod kierunkiem prof. Juliusa von Schlossera.

W latach 1929-1939 Karolina Lanckorońska była związana z rzymską Stacją Naukową Polskiej Akademii Umiejętności. Gdy w 1929 roku jej ojciec przekazał tej instytucji w darze zbiór około 60 tysięcy fotografii, głównie dzieł sztuki i architektury utrwalonych podczas licznych podróży, rozpoczęła wieloletni okres inwentaryzowania, katalogowania oraz opieki nad tą cenną kolekcją. Ambicją Lanckorońskiej było również utworzenie przy stacji działu historii sztuki, a gdy to się udało, systematycznie go rozbudowywała, gromadząc specjalistyczną literaturę, między innymi księgozbiór po zmarłym w 1921 roku prof. Maksie Dvořáku. Czas spędzony we Włoszech posłużył jej także do pogłębienia studiów nad sztuką renesansu i baroku.

W 1933 roku powróciła do rodzinnego majątku w Komarnie, który odziedziczyła po śmierci ojca. Kontynuowała jednak badania z zakresu historii sztuki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie w 1935 roku habilitowała się na podstawie rozprawy pt. „Dekoracja kościoła »Il Gesù« na tle rozwoju baroku w Rzymie”. Jako pierwsza kobieta docent pracowała na tej uczelni do kwietnia 1940 roku, rozwijając działalność naukową i dydaktyczną.

Wojna

Po wybuchu II wojny światowej Karolina Lanckorońska wstąpiła do konspiracyjnego Związku Walki Zbrojnej, a następnie do Armii Krajowej. Działała również w Polskim Czerwonym Krzyżu oraz Radzie Głównej Opiekuńczej. Oprócz niesienia pomocy polskim żołnierzom uwolnionym z obozów jenieckich pozyskiwała także informacje o zbrodniach wojennych. Za swoją brawurową działalność została aresztowana 12 maja 1942 roku w Stanisławowie. Przesłuchiwał ją sam Hans Krüger, który wyjawił jej, że w 1941 roku zlecił zamordowanie lwowskich profesorów. Ze Stanisławowa Lanckorońska została przeniesiona do więzienia we Lwowie, skąd we wrześniu 1942 roku trafiła do Berlina jako świadek w sprawie Krügera.

Pomimo wielu prób uwolnienia Karoliny, w które angażowali się między innymi przedstawiciele Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie, w styczniu 1943 roku trafiła ona do kobiecego obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Nawet tam trudne warunki nie zdołały złamać jej hartu ducha: niosła pomoc i moralne wsparcie współwięźniarkom, a nawet organizowała potajemne wykłady z historii sztuki. Sama, chcąc choć na chwilę ulżyć sobie w obozowej rzeczywistości, wracała myślami do wielkich galerii europejskich i „oglądała obrazy”.

Po kolejnych interwencjach w kwietniu 1945 roku została zwolniona z obozu i trafiła do Szwajcarii. W bezpiecznym kraju zajęła się spisywaniem świadectw o zbrodniach popełnianych na polskich więźniarkach w Ravensbrück oraz o zamordowanych lwowskich profesorach. Mimo możliwości podjęcia pracy na Uniwersytecie Genewskim Lanckorońska wróciła do Rzymu, gdzie rozpoczęła służbę w 2 Korpusie Polskim generała Władysława Andersa. Anders powierzył jej zadanie zorganizowania studiów na uczelniach włoskich dla demobilizowanych polskich żołnierzy. 

W służbie nauki i kultury polskiej

Praca dla nauki polskiej stała się dla Karoliny Lanckorońskiej prawdziwym powołaniem. Wraz z wybitnymi humanistami - Henrykiem Paszkiewiczem (1897-1979), Oskarem Haleckim (1891-1973), Stanisławem Biegańskim, Józefem Michałowskim (1870-1953) oraz ks. prof. Walerianem Meysztowiczem (1893-1982) - powołała do życia Polski Instytut Historyczny w Rzymie (PIHR). Akt założycielski podpisano 10 listopada 1945 roku w bibliotece Stacji Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności w Rzymie.

W Instytucie tym Lanckorońska brała czynny udział w organizacji odczytów, a także występowała jako prelegentka. Jej wykłady koncentrowały się wokół dziejów wczesnego chrześcijaństwa w Polsce. Największą zasługą Karoliny w działalności PIHR była jednak praca redakcyjna nad wydawanymi seriami: „Antemurale” (1954-1985), publikującą artykuły naukowe polskich badaczy pracujących na emigracji; „Elementa ad Fontium Editiones” (1960-1991), obejmującą materiały źródłowe do dziejów Polski, gromadzone podczas kwerend w archiwach zagranicznych; oraz „Acta Nuntiaturae Polonae” (1990-2002), poświęconą opracowaniu materiałów archiwalnych dotyczących stosunków dyplomatycznych Polski ze Stolicą Apostolską.

Karolina Lanckorońska od najmłodszych lat była wychowywana w poczuciu służby sprawom wielkim, niesienia pomocy słabszym i potrzebującym oraz zachowywania postawy honorowej, a zarazem skromnej. Wszystkie te cechy towarzyszyły jej przez całe długie i niezwykle bogate życie. Przeżyła dwie wojny światowe i podczas obu aktywnie oraz z wielką odwagą walczyła o wolność i sprawiedliwość.

Do ostatnich dni pozostała oddana nauce i kulturze polskiej, o czym świadczą liczne stypendia dla polskich uczonych, przyznawane dzięki założonej przez nią w 1967 roku Fundacji z Brzezia Lanckorońskich. W 1994 roku przekazała rodzinną kolekcję dzieł sztuki Zamkowi Królewskiemu w Warszawie, Zamkowi Królewskiemu na Wawelu, Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Bibliotece Jagiellońskiej.

W 1983 roku otrzymała doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Za zasługi dla nauki i kultury polskiej została odznaczona licznymi orderami, między innymi Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski, nadanym jej przez Lecha Wałęsę w 1991 roku. Odmówiła jednak przyjęcia Orderu Orła Białego - najwyższego odznaczenia Rzeczypospolitej.

Karolinie Lanckorońskiej poświęcono wiele publikacji, wspomnień i filmów dokumentalnych, między innymi „Portret damy” w reżyserii Pawła Woldana z 2004 roku oraz „Karolina Lanckorońska. Polka z wyboru” w reżyserii Marty Pietrasiewicz z 2021 roku. Sama była autorką licznych opracowań, publikacji naukowych, artykułów i wspomnień, w tym książki „Wspomnienia wojenne 22 września 1939 - 5 kwietnia 1945” (Kraków 2001).

Zmarła 25 sierpnia 2002 roku w Rzymie w wieku 104 lat. Jej nagrobek znajduje się na Cmentarzu Campo Verano. Była ostatnią przedstawicielką rodu Lanckorońskich.