W miejscowości Akmol, położonej w odległości około 17 kilometrów na zachód od Astany, stolicy Kazachstanu, w czasach sowieckich znajdował się AŁŻIR - dawny kobiecy obóz będący wydzielonym oddziałem Karłagu. To jeden z najbardziej przejmujących rozdziałów historii przemocy wobec kobiet w Związku Sowieckim. Obóz funkcjonował od końca 1937 do 1953 roku, a przez jego bramy przeszły tysiące więźniarek, w tym także Polki. Dziś działa tu muzeum otwarte w 2007 roku, rozpoznawalne z daleka dzięki Łukowi Żałoby i ekspozycjom opartym na świadectwach ofiar. W otoczeniu można zobaczyć wagon deportacyjny, repliki strażnic oraz tablice upamiętniające ofiary różnych narodów. Warto pamiętać, że współczesny kompleks muzealny sąsiaduje z historycznym terenem obozu, który pozostał poza strefą wystawienniczą i stopniowo zarasta.

Z Akmolu prowadzi droga do miejscowości Dolinka, leżącej na zachód od Karagandy. To tutaj mieściła się administracja Karłagu - jednego z największych łagrów w Związku Sowieckim. W dawnej siedzibie władz obozowych działa dziś muzeum, a na obrzeżach rozciągają się cmentarze więźniów, w tym przejmujące miejsce pochówków dzieci, zwane Mamoczkino kładbiszcze („cmentarz mam”).

Karaganda ma wymiar szczególnie osobisty za sprawą życia i kultu błogosławionego księdza Władysława Bukowińskiego, nazywanego apostołem Kazachstanu. Jego grób znajduje się przy Kościele św. Józefa w Fiodorowce - dawnej dzielnicy podziemnego życia religijnego. W 2016 roku odbyła się beatyfikacja Bukowińskiego, a w 2020 roku odsłonięto pierwszy w Kazachstanie pomnik poświęcony jego osobie i przeniesiono jego szczątki do krypty w Katedrze Matki Bożej Fatimskiej Matki Wszystkich Narodów, która stała się jednym z najważniejszych ośrodków katolicyzmu w kraju i symbolem duchowego przetrwania. W tym samym roku świątynia św. Józefa została podniesiona do rangi bazyliki mniejszej, co dodatkowo podkreśliło znaczenie miejscowej wspólnoty i jej historii.

Nieopodal Karagandy, w Spassku, znajduje się rozległy cmentarz obozowy, na którym spoczywają ofiary różnych narodowości zmarłe w czasie funkcjonowania obozu jenieckiego. Centralny pomnik oraz kamienie upamiętniające poszczególne państwa tworzą wielonarodowy kompleks pamięci. To miejsce corocznych uroczystości odbywających się w Dniu Pamięci Ofiar Represji Politycznych i Głodu, które gromadzą przedstawicieli władz, korpusu dyplomatycznego oraz wspólnot religijnych.

W północnym Kazachstanie szczególne miejsce zajmuje Oziornoje - wieś założona przez polskich deportowanych w 1936 roku. W marcu 1941 roku jezioro, które wcześniej wyschło, niespodziewanie napełniło się rybami i uratowało mieszkańców od głodu. Dziś znajduje się tu Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju, mające rangę sanktuarium narodowego, a w wystroju ołtarza adoracji powracają motywy sieci i ryb - znaki lokalnej pamięci i wdzięczności. Oziornoje stało się ośrodkiem przyciągającym młodych ludzi z całego kraju, w którym historia deportacji splata się z żywą tradycją religijną.

Na południu Kazachstanu rozpięta jest linia cmentarzy związanych z ewakuacją Armii Andersa. Tworzą ją cztery oficjalne polskie nekropolie - w Stacji Ługowaja, Mankencie, Merke i Szokpaku. Spoczywają tam żołnierze i cywile, którzy nie dotarli do Iranu. W Merke i Szokpaku stoją pomniki z tablicami imiennymi, a w Stacji Ługowaja cmentarz otacza ogrodzenie z inskrypcją odwołującą się do wspólnej pamięci. Pamięć o tych miejscach podtrzymują zarówno przedstawiciele polskiej dyplomacji, jak i miejscowe wspólnoty, które porządkują groby i organizują uroczystości. W pobliskim Tałgarze zachowały się mogiły Polaków deportowanych w 1936 roku oraz tablica pamiątkowa.

Nie wszystkie ślady polskiej obecności przybierają formę imponujących pomników. Ekibastuz pamięta czasy robót przymusowych i specposiołków, choć współczesny pejzaż miasta zdominowała infrastruktura przemysłowa. W Majkainie Zołoto zachowały się dziesiątki mogił zesłańców, które w ostatnich latach są porządkowane i oznaczane nowymi krzyżami oraz tablicami. W osadach Czkałowo i Jasna Polana trwają lokalne działania porządkowe na cmentarzyskach deportowanych. W Łozowojem wzniesiono symboliczny kopiec z tablicą i iglicą, upamiętniający trzydzieści pięć ofiar deportacji z 1936 roku. W Pierwomajce wskazuje się miejsca dawnych polskich pochówków, choć wymagają one dalszych badań i systematycznej opieki.

W Pawłodarze na Cmentarzu Pochomowskim zachowały się groby osób wielu narodowości, w tym Polaków i działaczy polonijnych. To przestrzeń nieustannej negocjacji między potrzebą upamiętnienia a planami zagospodarowania, co samo w sobie jest świadectwem, że pamięć żyje i wciąż szuka swojego kształtu.

Pamięć ma także wymiar wdzięczności. W Pietrowce nieopodal Astany stoi pomnik z inskrypcjami w trzech językach, wyrażający wdzięczność Polaków wobec Kazachów za pomoc okazaną zesłańcom. Obok powstał teren pamięci z nasadzeniami, służący jako miejsce spotkań i uroczystości polonijnych. Ten rodzaj oddolnych gestów, chociaż skromniejszy niż monumentalne muzea, wzmacnia poczucie wspólnoty i współdzielonej historii.

Pojedyncze ślady polskiej obecności widać również w krajobrazie współczesnych miast. W Astanie powstał mural poświęcony Adolfowi Januszkiewiczowi, dziewiętnastowiecznemu zesłańcowi i badaczowi kultury kazachskiej. Sztuka przenosi tę opowieść z cmentarzy na elewacje, z miejsc uroczystych do codzienności przechodniów, przypominając, że historia działa także w przestrzeni publicznej.

Polonika w Kazachstanie nie są wyłącznie polskie ani wyłącznie kazachskie. W Spassku w jednym szeregu stoją kamienie wielu narodów. W Oziornoje wspomnienie cudu ryb opowiada o przetrwaniu wspólnoty na skraju głodu. W Karagandzie przy grobie apostoła tej ziemi modlą się potomkowie zesłańców i ich sąsiedzi. W Pietrowce pomnik mówi o wdzięczności, która przetrwała ideologie i granice. W Pawłodarze trwa rozmowa o tym, jak pamiętać i jak chronić miejsca, które są zarazem nekropolią i parkiem. Właśnie w tych znakach, w połączeniu wymiaru doczesnego z metafizycznym, objawia się znaczenie poloników w Kazachstanie. To opowieść o pamięci rozumianej jako wspólnotowy wysiłek, gest gościnności i zobowiązanie wobec tych, którzy na dalekim stepie zostali na zawsze.

Przeczytaj też nasze artykuły o cmentarzach wojennych:

• w Czkałowie, Jasnej Polanie i Oziornoje;
• w Stacji Ługowaja;
• w Mankencie;
• w Merke;
• w Narpaju;
• w Szokpaku

oraz o upamiętnieniu Polek więzionych w obozie pracy AŁŻIR w Akmolu.