Kazachstan to przestrzeń, w której polska historia zapisała się w krajobrazie stepu i w pamięci ludzi. Tworzy sieć miejsc pamięci, które nie są jedynie kamieniem i brązem, ale opowieścią o przymusie i gościnności, o cierpieniu i solidarności, o trwaniu wspólnoty mimo najcięższych doświadczeń XX wieku. 
 
Akmol, dawny kobiecy obóz AŁŻIR, to rozdział o przemocy zadawanej kobietom. Obóz funkcjonował od końca 1937 roku do 1953 roku jako wydzielony oddział Karłagu. Przez jego bramy przeszły tysiące więźniarek, wśród nich były Polki. Dziś działa tu muzeum otwarte w 2007 roku, rozpoznawalne z daleka dzięki Łukowi Żałoby i ekspozycjom opartym na świadectwach ofiar. W otoczeniu można zobaczyć wagon deportacyjny, repliki strażnic oraz tablice upamiętniające ofiary różnych narodów. Warto pamiętać, że współczesny kompleks muzealny sąsiaduje z historycznym terenem obozu, który pozostał poza strefą wystawienniczą i stopniowo zarasta. 
 
Z Akmolu prowadzi droga do Dolinki pod Karagandą. To tutaj mieściła się administracja jednego z największych ogniw systemu łagrów w Związku Sowieckim. W dawnej siedzibie władz obozowych działa dziś muzeum, a na obrzeżach rozciągają się cmentarze więźniów, w tym przejmujące miejsce pochówków dzieci zwane Mamoczkino kładbiszcze. Dolinka nie jest tylko ekspozycją, lecz archiwum ziemi, które uświadamia skalę represji dotykających ludzi wielu narodowości, także Polaków. 
 
Karaganda ma wymiar szczególnie osobisty za sprawą życia i kultu błogosławionego księdza Władysława Bukowińskiego, nazywanego apostołem Kazachstanu. Jego grób znajduje się przy kościele świętego Józefa w Fiodorowce, dawnej dzielnicy podziemnego życia religijnego. W 2016 roku nastąpiła beatyfikacja Bukowińskiego, a w 2020 roku odsłonięto tam pierwszy w Kazachstanie pomnik poświęcony jego osobie i przeniesiono go na parafialny dziedziniec. Karagandzka Katedra Matki Bożej Fatimskiej stała się jednym z najważniejszych ośrodków katolików w kraju i symbolem duchowego przetrwania. W tym samym 2020 roku świątynia świętego Józefa została podniesiona do rangi bazyliki mniejszej, co podkreśliło rangę miejscowej wspólnoty i jej historii. 
 
Nieopodal Karagandy, w Spassku, rozciąga się rozległy cmentarz obozowy. Spoczywają tu ofiary różnych narodowości z czasów obozu jenieckiego. Centralny pomnik i kamienie poszczególnych państw tworzą wielonarodowy kompleks pamięci. To miejsce corocznych uroczystości w Dniu Pamięci Ofiar Represji Politycznych i Głodu, kiedy spotykają się przedstawiciele władz, korpusu dyplomatycznego oraz wspólnot religijnych.   

W północnym Kazachstanie szczególne miejsce zajmuje Oziornoje, wieś założona przez polskich deportowanych w 1936 roku. W marcu 1941 roku jezioro, które wyschło, niespodziewanie napełniło się rybą i uratowało mieszkańców od głodu. Dziś znajduje się tu Sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju o randze sanktuarium narodowego, a w wystroju ołtarza adoracji powracają motywy sieci i ryb jako znak lokalnej pamięci i wdzięczności. Oziornoje stało się ośrodkiem, który przyciąga młodych z całego kraju i w którym historia deportacji splata się z żywą religijną tradycją. 
 
Na południu Kazachstanu rozpięta jest linia cmentarzy związanych z ewakuacją Armii Andersa. To cztery oficjalne polskie nekropolie w Ługowaju, Mankencie, Merke i Szokpaku. Spoczywają tam żołnierze i cywile, którzy nie dotarli do Iranu. W Merke i Szokpaku stoją pomniki z tablicami imiennymi. W Ługowaju cmentarz otacza ogrodzenie z inskrypcją o wspólnym pamiętaniu.  Pamięć o tych miejscach jest obecna zarówno w działaniach polskiej dyplomacji, jak i miejscowych wspólnot, które porządkują groby i organizują uroczystości. W pobliskim Tałgarze zachowały się mogiły Polaków deportowanych w 1936 roku wraz z tablicą pamiątkową.

Nie wszystkie ślady polskiej obecności przybierają formę imponujących pomników. Ekibastuz pamięta czasy robot przymusowych i specposiołków, choć dzisiejszy pejzaż zdominowała infrastruktura przemysłowa. W Majkainie Zołoto zachowały się dziesiątki mogił zesłańców, które w ostatnich latach są porządkowane i oznaczane nowymi krzyżami oraz tablicami. W osadach Czkałowo i Jasna Polana trwają lokalne działania porządkowe na cmentarzyskach deportowanych. W Łozowojem wzniesiono symboliczny kopiec z tablicą i iglicą, który upamiętnia trzydzieści pięć ofiar deportacji z 1936 roku. W Pierwomajce wskazuje się miejsca dawnych polskich pochówków, choć wymagają one dalszych badań i systematycznej opieki. 

W Pawłodarze cmentarz Pochomowski przechowuje groby wielu narodowości, w tym Polaków i działaczy polonijnych. To przestrzeń nieustannej negocjacji między potrzebą upamiętnienia a planami zagospodarowania, co samo w sobie jest świadectwem, że pamięć żyje i wciąż szuka swojego kształtu. 

Pamięć ma także wymiar wdzięczności. W Pietrowce nieopodal Astany stoi pomnik z inskrypcjami w trzech językach, wyrażający wdzięczność Polaków dla Kazachów za pomoc okazaną zesłańcom. Obok powstał teren pamięci z nasadzeniami, które służą jako miejsce spotkań i uroczystości polonijnych. Ten rodzaj oddolnych gestów, może skromniejszy niż monumentalne muzea, wzmacnia poczucie wspólnoty i współdzielonej historii. 

Pojedyncze ślady polskiej obecności widać również w krajobrazie współczesnych miast. W Astanę wpisano mural poświęcony Adolfowi Januszkiewiczowi, dziewiętnastowiecznemu zesłańcowi i badaczowi kultury kazachskiej. Sztuka przenosi opowieść z cmentarzy na elewacje, z miejsc uroczystych w codzienność przechodniów, przypominając, że historia działa także w przestrzeni publicznej. 

Polonika w Kazachstanie nie są wyłącznie polskie ani wyłącznie kazachskie. W Spassku w jednym szeregu stoją kamienie wielu narodów. W Oziornym wspomnienie cudu ryb opowiada o przetrwaniu wspólnoty na skraju głodu. W Karagandzie przy grobie apostoła tej ziemi modlą się potomkowie zesłańców i ich sąsiedzi. W Pietrowce pomnik mówi o wdzięczności, która przetrwała ideologie i granice. W Pawłodarze trwa rozmowa o tym, jak pamiętać i jak chronić miejsca, które są zarazem nekropolią i parkiem. Właśnie w tych znakach, w połączeniu wymiaru doczesnego z metafizycznym, objawia się sens poloników w Kazachstanie. To opowieść o pamięci rozumianej jako wspólnotowy wysiłek, gest gościnności i zobowiązanie wobec tych, którzy na dalekim stepie zostali na zawsze. 

Przeczytaj też nasze artykuły o cmentarzach wojennych:

• w Czkałowie, Janej Polanie i Oziornoje;
• w Ługowaju;
• w Mankencie;
• w Merke;
• w Narpaj;
• w Szokpaku

oraz o upamiętnieniu Polek więzionych w obozie pracy AŁŻIR w Akmolu.