Syberia to mit przestrzeni bezkresnej, obcej i dzikiej, a zarazem fascynującej. W potocznym wyobrażeniu pojęciem tym obejmowano bardzo różne obszary - od Jakucji, Zabajkala i Kamczatki, po stepy Kazachstanu, pustynie wokół Jeziora Aralskiego czy Góry Karatau.

Współcześnie termin ten bywa używany niejednoznacznie. W polskiej literaturze i historiografii często funkcjonuje równolegle z pochodzącym wprost z języka rosyjskiego określeniem Sybir i odnosi się także do miejsc martyrologii położonych poza geograficzną Syberią, takich jak Workuta czy Perm.

Pod względem administracyjnym na tym obszarze znajduje się 27 podmiotów Federacji Rosyjskiej (republiki, kraje, obwody oraz okręgi autonomiczne). Należą one do trzech okręgów federalnych: Syberyjskiego, Dalekowschodniego i Uralskiego. Okręgi federalne są jednostkami pomocniczymi, powołanymi dekretem prezydenckim, i nie stanowią samodzielnego szczebla administracji terytorialnej.

Geograficznie Syberia także nie jest rozumiana jednolicie. Większych kontrowersji nie budzi jego zachodnia granica - pasmo Uralu oraz północna - wybrzeże Oceanu Arktycznego. Mniej jednoznacznie określa się granicę wschodnią: w szerokim ujęciu Syberia sięga po Ocean Spokojny, w węższym - do działu wodnego oddzielającego zlewiska Oceanu Arktycznego i Oceanu Spokojnego.

Nieostra jest również granica południowa. Często umownie przyjmuje się, że biegnie ona wzdłuż granicy Rosji, co pozwala włączyć w obszar Syberii regiony kulturowo odrębne, jak część Mandżurii. Z drugiej strony, ze względu na odrębność etniczną oraz przyrodniczą, niektóre obszary, takie jak Tuwa, Buriacja, Południowa Czukotka czy Zabajkale, łączy się z Azją Środkową. Problematyczna jest także geograficzna przynależność części północnych terenów Kazachstanu, historycznie znajdujących się w strefie rosyjskiej kolonizacji.

Tradycyjnie wyróżnia się Syberię Zachodnią, rozciągającą się do rzeki Leny, oraz Syberię Wschodnią, obejmującą między innymi Jakucję, Zabajkale, Kamczatkę i Czukotkę.

Na potrzeby tego tekstu i portalu przyjęto szerokie rozumienie Syberii, zgodne z zachodnią perspektywą, jako azjatyckiej części Rosji. Choć ujęcie takie może budzić pewne wątpliwości, wydaje się najlepiej odpowiadać powszechnemu wyobrażeniu o lokalizacji tego regionu.

Obecność Polaków na Syberii, choć najczęściej kojarzona z dramatycznymi losami zesłańców, nie ograniczała się do doświadczenia martyrologii. Obejmowała także działalność intelektualną, dokumentacyjną, artystyczną, a także pracę techników, inżynierów, architektów czy przedsiębiorców. Jednocześnie materialne ślady tej obecności, które udało się dotąd udokumentować, stanowią relatywnie skromny zbiór. Gros z nich to nagrobki i symboliczne miejsca pamięci.

Kolonizacja Syberii i pierwsi Polacy

Kolonizacja Syberii przez Rosję była procesem długotrwałym. Jej początki sięgają końca XVI wieku, kiedy Kozacy pod wodzą Jermaka rozpoczęli podporządkowywanie Chanatu Syberyjskiego. Wkrótce potem zaczęto zakładać warowne osady i miasta, takie jak Tiumeń (1586), Tobolsk (1587) czy Tomsk (1604). Do początku XVII wieku Rosjanie dotarli do rzeki Jenisej, co otworzyło im drogę do dalszych podbojów w ramach tak zwanej drugiej fali, aż po rzekę Lenę, nad którą założono Jakuck (1632).

W połowie XVII wieku opanowano region Bajkału i założono Irkuck (1652), a do końca stulecia rosyjska ekspansja sięgnęła Kamczatki. W XVIII wieku nastąpiła konsolidacja tych terenów, a XIX wiek przyniósł zajęcie kolejnych obszarów nad Amurem. Jeśli za Syberię uznać całą azjatycką część Rosji, symbolicznym domknięciem tego procesu było włączenie w 1944 roku Tuwińskiej Republiki Ludowej do ZSRR.

Syberia od początku była przez Rosję wykorzystywana zarówno jako miejsce zsyłek politycznych, jak i odbywania kar za pospolite przestępstwa. Trafiali tu także zbiegli chłopi pańszczyźniani i ludzie wypchnięci na margines państwa, ale też ci, którzy dobrowolnie podejmowali trud osadnictwa. Jednym z najsilniejszych bodźców była perspektywa zysku z handlu futrami. Już w połowie XVII wieku pojawili się również pierwsi Polacy: uciekinierzy i jeńcy wojenni, a także zesłańcy, nierzadko wcielani do rosyjskiej armii.

Taki los spotkał między innymi Adama Kamieńskiego Dłużyka (ok. 1635-ok. 1676), litewskiego szlachcica wziętego w 1657 roku do niewoli podczas wojen polsko-rosyjskich. Wraz z towarzyszami niedoli został wcielony do rosyjskiego wojska i zesłany do Jakucji. Po powrocie do Polski napisał około 1672 roku „Dyaryusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc”, wydany jednak dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Jest to najstarszy polski opis Syberii, bogaty w unikalne obserwacje geograficzne i etnograficzne dotyczące między innymi Jakutów, Czeremisów i Tunguzów.

Dłużyk nie był jednak pierwszym Polakiem na Syberii. Pierwsi jeńcy z ziem Rzeczypospolitej mieli trafiać tam już w latach 80. XVI wieku, po wojnach inflanckich. W historiografii określani są jako szlachta litewska (tzw. spis litewski), niewątpliwie jednak przynajmniej część z nich była Polakami. Na początku XVII wieku w Tomsku znalazła się kolejna grupa szlachciców z terenu Rzeczypospolitej. Jednym z nich był Ostafij Michałowski (zm. 1642), współzałożyciel fortu Kuznieck, który został następnie mianowany tam gubernatorem. Później zasłynął między innymi w bitwie z Kirgizami w 1635 roku. W 2018 roku upamiętniono go na pomniku założycieli miasta. W źródłach pojawiają się też nazwiska innych przybyszów, m.in. Piotra Sobańskiego, Jerzego Sobolewskiego i Mateusza Chodzińskiego. W połowie XVII wieku liczbę Polaków na Syberii szacuje się na kilkaset osób.

Niezwykłą postacią był Nikifor Czernichowski (zm. 1675), który, po zabiciu w akcie zemsty rosyjskiego wojewody, w 1665 roku uciekł wraz z grupą Kozaków i założył nad Amurem twierdzę Jaxa, położoną na obszarze dzisiejszego pogranicza rosyjsko-chińskiego. Prowadził politykę quasi-państwową, a część korespondencji dyplomatycznej z Chinami prowadził w języku polskim. Ostatecznie został jednak zmuszony do uznania rosyjskiego zwierzchnictwa.

Wśród zesłańców wymienić można Ludwika Sienickiego (1677-1755), który w 1707 roku po wzięciu do rosyjskiej niewoli został zesłany do Tobolska i Jakucka. Po ponad dziesięciu latach wrócił do Polski, a pod koniec życia, w 1754 roku, opublikował wspomnienia z Syberii. Interesujące są również losy Iwana Pietrowicza Kozyriewskiego, Polaka z pochodzenia, odkrywcy Wysp Kurylskich.

Wielu Polaków wcielono do rosyjskiego wojska po upadku konfederacji barskiej, a następnie skierowano na Syberię. Z tej fali wywodzi się Maurycy Beniowski (1746-1786), którego wspomnienia dotyczą przede wszystkim Kamczatki i Czukotki, a więc terenów rosyjskiego Dalekiego Wschodu. Podobne doświadczenia miał także Karol Lubicz Chojecki (ok. 1740-po 1790), autor relacji „Polak konfederat przez Moskwę na Syberię zaprowadzony”, wydanej w Supraślu w 1790 roku. Część zesłańców zmuszono także do uczestnictwa w walkach o aneksję Mandżurii.

Szczególnie liczna fala zsyłek nastąpiła po powstaniu styczniowym. Szacuje się, że do samej guberni tomskiej zesłano ponad 6 tysięcy osób. Kolejne duże fale zesłańców pojawiły się w trakcie I i II wojny światowej.

Brama Syberii

Brama Syberii to określenie używane w odniesieniu do pogranicza europejskiej i azjatyckiej części Rosji, stanowiącego historycznie punkt przejścia na Syberię - zarówno dla osadników, jak i dla zesłańców. Za „Bramę Syberii” najczęściej uznaje się miasta takie jak Tiumeń, pierwsze rosyjskie miasto założone na Syberii w 1586 roku, czy Jekaterynburg, położony na wschodnich zboczach Uralu i stanowiący symboliczną granicę między Europą a Azją.

W tym kontekście często wymienia się również Tobolsk, gdzie działał między innymi znany zesłaniec i badacz Syberii Józef Kowalewski, pionier mongolistyki. Od XVII wieku Tobolsk pełnił funkcję centrum administracyjnego i religijnego regionu. Przejście przez „Bramę Syberii” w dziewiętnastowiecznej wyobraźni oznaczało opuszczenie znanego świata europejskiego i wejście w nieznaną przestrzeń zesłania, cierpienia, ale też duchowej przemiany.

Motyw ten powracał w polskiej literaturze romantycznej jako punkt graniczny między wolnością a niewolą, a także jako próg metafizycznej refleksji nad losem narodu. Współcześnie określenie „Brama Syberii” funkcjonuje również w przestrzeni turystycznej i edukacyjnej. W Jekaterynburgu i Tiumeniu wzniesiono pomniki oraz ustawiono tablice oznaczające domniemaną granicę kontynentów. Na tym obszarze, w niewielkiej Talicy, znajdowała się także „syberyjska Atlantyda”, czyli imperium gospodarcze Koziełł-Poklewskich.

Polscy malarze Syberii

Pierwsza połowa XIX wieku stała się okresem artystycznej eksploracji Syberii przez Polaków. Powstawały wówczas dzienniki, szkicowniki, pejzaże i cykle rysunkowe, dokumentujące nie tylko topografię, lecz także - jak pisano - „ducha miejsca”. O pierwszych artystycznych „odkrywcach” Syberii pisała Joanna Woch, przypominając między innymi takie postacie jak: 

• Jan Krzysztof Damel (1780-1840),
• Leopold Niemirowski (1810-1883),
• Bronisław Zaleski (1820-1880).

Ci trzej artyści-zesłańcy wypracowali odmienne strategie wizualnego opowiadania o Syberii i stepach Azji Środkowej. Ich prace były jednymi z pierwszych polskich opracowań o ambicjach antropologicznych dotyczącymi tych obszarów.

Jan Krzysztof Damel, wychowanek Uniwersytetu Wileńskiego, odbył jedną z najdalszych artystycznych wypraw w głąb Azji, docierając przez Irkuck do granicznej Kiachty i chińskiego Maimaczynu (obecnie Ałtanbułak w Mongolii). Jego rysunki i akwarele przechowywane dziś w Gabinecie Rycin Muzeum Narodowego w Warszawie ukazują nie tylko panoramy miast, takich jak Tobolsk, Omsk czy Irkuck, lecz także wyraziste portrety przedstawicieli ludów syberyjskich: Kirgizów, Tatarów i Samojedów. Damel nie postrzegał Syberii jako „dziczy”, lecz jako przestrzeń godnych poznania kultur, a jego twórczość łączyła dokumentalną precyzję z liryzmem romantycznej obserwacji.

Z kolei Leopold Niemirowski, powstaniec listopadowy, trafił na Syberię jako zesłaniec. Dzięki swoim zdolnościom artystycznym został przydzielony do ekspedycji naukowej na Kamczatkę i w okolice Bajkału. Podczas wyprawy stworzył dziesiątki rysunków i akwarel przedstawiających surową przyrodę Gór Sajańskich, jurty buriackie oraz sceny życia codziennego. Jego styl zbliżał się do werystycznego pejzażu nieidealizującego, lecz rekonstruującego rzeczywistość z niezwykłą wiernością.

Najdalej na południe dotarł Bronisław Zaleski, artysta, pisarz i badacz, który wraz z Tarasem Szewczenką podróżował w głąb Kazachstanu, nad Jezioro Aralskie i na półwysep Mangyszłak. Pozostawił po sobie znakomity zbiór akwafort „La vie des steppes Kirghises”, wydany w Paryżu w 1865 roku. Ukazywał w nim życie ludów koczowniczych nie poprzez egzotyzację, lecz z empatycznym zrozumieniem i subtelnością.

Dzieła tej trójki artystów są nie tylko bezcennymi dokumentami epoki, lecz także świadectwami osobistych przeżyć, refleksji i fascynacji nieznanym. Dzięki ich twórczości Syberia i stepy Azji Środkowej utrwaliły się w polskiej pamięci jako przestrzenie niejednoznaczne: miejsca wygnania i duchowej inicjacji, krajobrazy cierpienia i fascynacji, sceny poznania „Innego” i samego siebie. Stworzone przez nich dzieła są przechowywane w Polsce i tym samym nie wchodzą w zakres dokumentacji ujętej w katalogu poloników.

Wśród malarzy pochodzących z Syberii warto natomiast wspomnieć Kazimierza Zieleniewskiego (1888-1931) - urodzonego w Tomsku, czynnego głównie w Paryżu, a zmarłego w Neapolu. W latach 1917-1918 wrócił na pewien czas do Tomska, gdzie miał trzy wystawy. Był także jednym z organizatorów Syberyjskiej Ludowej Akademii Sztuki oraz Galerii Sztuki.

Ciekawostką jest, że w XIX wieku na wschodni skraj geograficznej Syberii trafił jeden z obrazów Bernardo Bellotta (1722-1780) z widokiem Rzymu, namalowany na zamówienie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dzieło znajduje się obecnie w zbiorach muzeum w Chabarowsku, o czym szerzej piszemy w artykule poświęconym obrazom Bellotta.

W zbiorach Tiumeńskiego Obwodowego Muzeum Sztuk Pięknych znajduje się portret olejny (63,5 × 50 cm), datowany na około 1790 rok i przypisywany Giovanniemu Battiscie Lampiemu młodszemu. Trafił do Tiumenia w 1960 roku z zasobów Ministerstwa Kultury ZSRR. Początkowo figurował w katalogach jako „Portret nieznanego mężczyzny”. W latach 70. XX wieku badaczka Natalia Paromowa odkryła niemal identyczną wersję obrazu w zbiorach Państwowego Muzeum Rosyjskiego. Na podstawie analizy technicznej (krakelura) ustalono, że portret tiumeński jest oryginałem, zaś leningradzki, kopią. W późniejszych opracowaniach pojawiła się hipoteza, że przedstawia Juliana Ursyna Niemcewicza, identyfikacja ta wydaje się jednak wątpliwa. Inna hipoteza wskazuje na Szczęsnego Potockiego, jednego z przywódców konfederacji targowickiej.

W regionalnych muzeach, między innymi w Jakucku, Krasnojarsku i Tomsku, znajdują się również liczne pamiątki związane z życiem codziennym Polaków na Syberii.

Leszewicz, Orzeszko i inni architekci na Syberii

Polscy architekci odegrali w XIX wieku istotną rolę w kształtowaniu nowoczesnego oblicza takich miast jak Petersburg, Odessa czy Kijów. Nie inaczej było na Syberii, gdzie można wskazać kilkanaście przykładów wybitnej działalności projektowej i budowlanej Polaków. Wśród twórców działających na tym obszarze szczególnie interesującą postacią był Klemens Leszewicz (1848-1921), o którego projektach szerzej napisała Ewa Ziółkowska w oddzielnym artykule.

Liczni architekci i inżynierowie pochodzenia polskiego przyczynili się również do rozwoju urbanistycznego i artystycznego Tomska na przełomie XIX i XX wieku. Jedną z kluczowych postaci był Wincenty Orzeszko (1874-1918), autor między innymi tzw. „Domu ze smokami” (1917), zbudowanego na zlecenie polskiego nauczyciela Józefa Bystrzyckiego, a także własnego domu przy ul. Wierszynina 12. W latach 1905-1914 wykładał na Politechnice w Tomsku. Do grona wykładowców tej uczelni należał również Adam Jensz (1866-1920), związany z Katedrą Sztuki Budownictwa i Architektury.

Na uwagę zasługuje Stanisław Chomicz (1864-po 1914), inżynier gubernialny, twórca charakterystycznego „Domu pod namiotem” z 1904 roku, wyróżniającego się baśniową architekturą. Budynek powstał dla Gieorgija Goławnowa, jednego z najzamożniejszych syberyjskich kupców.

Do twórców drewnianej architektury Tomska należeli również:

• Paweł Naranowicz (1852-1894),
• Konstanty Zaranek (1862-1893),
• Jan Kalist Nosowicz (1862-1929),
• Bolesław Polanowski (1839-1902),
• Włodzimierz Suchodolski (1820-1850),
• Włodzimierz Suchorowski (1870-1917),
• Bolesław Tatarczuk (1850-po 1914),
• Karol Turski (1832-1837),
• Józef Szrajer (1860-1922).

W strukturach administracyjnych Tomska znaczącą rolę odgrywali:

• Alfred Aszemur (1834-po 1892), architekt miejski,
• Józef Bukowiecki (1854-1892), architekt gubernialny,
• Alojzy Walnicki (1839-1877), architekt miejski,
• Narcyz Zbarzewski (1821-1863), również pełniący funkcję architekta miejskiego.

W latach 1864-1868 w Tomsku przebywał również Stanisław Witkiewicz, który jako trzynastoletni chłopiec trafił tam na zesłanie wraz z rodziną. Późniejszy twórca stylu zakopiańskiego i ojciec Witkacego pozostawił po sobie wspomnienie dzieciństwa spędzonego w syberyjskim mieście, które odcisnęło piętno na jego dalszym życiu.

Interesującą postacią był również Wacław Reutowski (ur. 1853), przemysłowiec, który zelektryfikował Tomsk i wzniósł pierwszą elektrownię w tym mieście.

Polscy projektanci aktywni byli także w Krasnojarsku. W architekturę tego miasta duży wkład miał Włodzimierz Sokołowki (1874-1959), twórca budowli historyzujących, w tym kościoła katolickiego, ale także obiektów secesyjnych. Pochodził z guberni witebskiej, ukończył w 1901 roku Petersburski Instytut Inżynierów Budownictwa i przeniósł się do Krasnojarska, gdzie zaprojektował w latach 1907-1914 około 50 budynków. W 1909 został też architektem, a w 1911 roku inżynierem gubernialnym. Po 1918 roku był wykładowcą i projektantem. W domu, w którym mieszkał, umieszczono tablicę upamiętniającą jego osobę.

Architekci wywodzący się z polskich środowisk i często mniej lub bardziej identyfikujący się z polskością byli wykształceni w rosyjskich szkołach, a w ich projektach trudno doszukiwać się śladów wpływów polskiej architektury. Zaprojektowane przez nich obiekty są więc nie tyle śladem polskiego dziedzictwa kulturowego, ile świadectwem obecności Polaków w przestrzeni architektonicznej, kulturalnej i intelektualnej Syberii.

Polskimi śladami w przestrzeni miast są również budynki, które nie zostały wzniesione przez Polaków, ale były ściśle związane z polską obecnością na danym terenie. Nie sposób dokumentować ich wszystkich. Nie jest to zresztą zasadne. Warto jednak odnotować te, które odgrywały szczególnie istotną rolę w przestrzeni poszczególnych miast.

Dobrym przykładem może być Tiumeń. Przy dzisiejszej ulicy Lenina 31 znajdował się niegdyś sklep należący do rodziny Koziełł-Poklewskich, którzy przybyli do Tiumenia dobrowolnie, w związku z zawartym kontraktem urzędniczym. Alfons Koziełł-Poklewski stworzył tu potężne przedsiębiorstwo handlowe obejmujące kilkadziesiąt sklepów i własne zakłady produkcyjne. Przy tej samej ulicy, pod numerem 46, od 1913 roku funkcjonowała apteka prowadzona przez Polaka Józefa Zieniewicza.

Kolej Transsyberyjska i polscy inżynierowie

Polska obecność na Syberii zaznaczyła się również udziałem inżynierów w budowie Kolei Transsyberyjskiej. Mieli oni stanowić nawet 20 procent jej budowniczych. Wśród nich znaleźli się między innymi projektanci mostów:

• Stanisław Olszewski (1858-1929),
• Julian Piotr Eberhardt (1866-1939),
• Aleksander Adam Postrokoński (1859-1951),
• Stanisław Kunicki (1859-1942).

Ernest Bobieński (1855-1925) był naczelnikiem budowy odcinka między rzeką Ob a Irkuckiem, zaś Ludwik Wacław Czajkowski (1861-1938) kierował pracami w okolicy Władywostoku.

Od lat 90. XIX wieku przedsiębiorstwo K. Rudzki i S-ka wznosiło na terenie Rosji liczne mosty. Jednym z ostatnich był most drogowo-kolejowy w Chabarowsku. Jak w wielu innych przypadkach inwestycją zarządzał Polak - Antoni Jabłoński. Na moście znajdowała się tabliczka odnosząca się między innymi do udziału polskiego przedsiębiorstwa. Most pod koniec lat 90. XX wieku został gruntownie przebudowany.

Polacy brali również udział w budowie odnogi kolei prowadzącej do Chin - wśród nich był Teofil Hirszman, naczelnik budowy linii południowej z Harbinu do Portu Artura.

Syberyjskie kościoły

Na opracowanie i dokumentację czekają dawne kościoły katolickie rozsiane po Syberii, między innymi w Kirowie, Tobolsku, Tiumeniu czy Wierszynie (w tej wsi umieszczony został również krzyż upamiętniający aresztowanie 30 osób w 1937 roku). Niektóre z tych świątyń już nie istnieją, jak kościół w syberyjskim Białymstoku, dawniej ważny ośrodek duszpasterski, który spłonął w 2017 roku.

Pierwszy murowany kościół katolicki na Syberii wzniesiono w Tomsku w 1833 roku z inicjatywy bernardyna Remigiusza Apanasiewicza, przy wsparciu zesłańców-katolików, w dużym stopniu Polaków.

W Irkucku znajduje się współczesna katolicka Katedra Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny. Świątynia została zaprojektowana w 1999 roku, a jej konsekracja odbyła się 8 września 2000 roku. Projektantami katedry są architekci: Andrzej Chwalibóg (ur. 1946), D. Łuniewski, J. Zalewska i M. Matyszczyk. Autorem wnętrz i rzeźb jest profesor Wincenty Kućma (ur. 1935), a projekt wykonawczy opracowali rosyjscy architekci W. Stiegajło i A. Baduła. Wśród wyposażenia znajduje się między innymi chrzcielnica autorstwa profesora Kućmy, zrealizowana we współpracy z Wojciechem Kurdzielem i Wiesławem Motyką. Wykonano ją z patynowanego brązu i ma około trzech metrów wysokości. Przy świątyni znajduje się Kaplica Pokoju i Pojednania.

Wśród innych świątyń warto wspomnieć Kościół św. Jana Chrzciciela w Bijsku, ufundowany przez miejscowych katolików, wśród których większość stanowili Polacy. Posługę pełnił tam między innymi ksiądz Antoni Żukowski (zm. 1937). Również w Barnaule istniała Parafia Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata, której działalność wspierała i częściowo finansowała polska społeczność zesłańców.

Kościół katolicki w Tiumeniu zbudowano w latach 1903-1906. Budowę sfinansowali miejscowi katolicy, w dużym stopniu Polacy. W czasach sowieckich kościół został zamknięty; ponownie otwarto go w 1993 roku.

Cmentarze i miejsca pamięci

Zainteresowanie polskimi grobami na Syberii sięga połowy XIX wieku. W 1864 roku Agaton Giller (1831-1887) opublikował w Krakowie pionierską broszurę „Groby polskie w Irkucku”, która stanowi jeden z pierwszych dokumentów polskiego namysłu nad losem rodaków na Syberii i ich materialnym dziedzictwem.

Kluczowe znaczenie dla dokumentowania i zachowania polskich grobów oraz cmentarzy mają jednak badania prowadzone współcześnie. Zajmuje się tym między innymi profesor Sergiusz Leończyk, który odnalazł i opisał znaczną część polskich nekropolii na Uralu i Syberii.

Największe cmentarze katolickie na Syberii, czyli cmentarz w Tomsku oraz Katolicki Jerozolimski Cmentarz w Irkucku, zostały zdewastowane w czasach sowieckich. W Tomsku znajduje się również tablica upamiętniająca pochowanych na cmentarzu katolickim przy Cerkwi Wniebowstąpienia.

Istnieją informacje o zachowanych oryginalnych polskich grobach wykonanych z kamienia pochodzących jeszcze z XIX wieku, w mniejszych miejscowościach, takich jak założona przez polskich osadników w 1910 roku Wierszyna (obwód irkucki) oraz wymieniane przez profesora Leończyka: Aleksandrówka, Wilenka i Kanok (Kraj Krasnojarski), Białystok (obwód tomski) i Despotzinowka (obwód omski). Pozostały także polskie cmentarze przy nieistniejących już wsiach Mińsk-Dworiańskoje, Botwino i Hryniewicze (obwód omski), Połozowo (obwód tomski) i Polski Wysiełok (Kraj Krasnojarski).

W znajdującym się w Bazie Polonika katalogu cmentarzy wojennych ujęto także współczesne, symboliczne realizacje nawiązujące do wydarzeń z XIX wieku. Należą do nich upamiętnienie w Miszysze (na grobie Polaków poległych podczas powstania zabajkalskiego) oraz krzyż w Tunce poświęcony polskim zesłańcom. Na cmentarzu w Tobolsku, gdzie zachowały się pojedyncze polskie nagrobki, stoi również krzyż upamiętniający zesłańców. Niedaleko osiedla Piwowarycha znajdują się groby ofiar masowych egzekucji dokonanych przez NKWD w latach 1937-1938. W Kemerowie znajduje się upamiętnienie ofiar łagrów z lat 1945-1947 - jeden z nielicznych fizycznych śladów powojennych losów Polaków na Syberii.

Tablice, pomniki, obeliski

O losach zesłańców i dawnych polskich mieszkańców tych ziem przypominają także tablice, pomniki i obeliski.

Na Uniwersytecie Kazańskim znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona profesorowi Janowi Niecisławowi Ignacemu Baudouinowi de Courtenay (1845-1929), polskiemu językoznawcy, profesorowi tej uczelni w latach 1874-1883, a także wykładowcy innych europejskich uniwersytetów. Zasłynął jako obrońca praw mniejszości narodowych w Rosji, za co został aresztowany w 1914 roku. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powrócił do kraju i związał się z Uniwersytetem Warszawskim, a także z Polską Akademią Umiejętności w Krakowie. Tablicę odsłonięto w 2011 roku; umieszczono na niej reliefowy wizerunek profesora oraz napisy w językach polskim, rosyjskim i tatarskim.

W Kraju Krasnojarskim, w Małej Minusie, na budynku administracji wiejskiej, gdzie w latach 1942-1946 mieścił się sierociniec dla dzieci polskich, umieszczono tablicę pamiątkową, zaś w nieodległym Minusińsku, na Starym Cmentarzu stanął pomnik matek i dzieci polskich. Około 2000 roku odrestaurowano tam sześć nagrobków z polskimi tablicami, a w roku 2025 odnaleziono i oczyszczono kolejny pomnik.

W obwodzie tomskim we wsi Połozowo (obecnie nieistniejącej) oraz w Białymstoku znajdują się upamiętnienia Polek i Polaków zamordowanych w tych miejscowościach w latach 1937–1938 w ramach operacji polskiej NKWD. Pomnik w Połozowie w grudniu 2022 roku został zniszczony przez „nieznanych sprawców”.

W samym Tomsku w 2012 roku stanął monument upamiętniający proboszczów tomskiej parafii katolickiej, a w miejscu, gdzie znajdowało się więzienie Wydziału Spraw Wewnętrznych, pomnik zamordowanych w tym miejscu Polek i Polaków.

W Bijsku (Kraj Ałtajski) odnajdziemy dwa pomniki: upamiętniający polskich zesłańców oraz poświęcony Władysławowi Jaruzelskiemu (1889-1942). Oba zlokalizowano na Cmentarzu Zarieczeńskim, choć Polacy byli chowani w katolickiej części zlikwidowanego w latach 50. XX wieku cmentarza Pokrowskiego. Upamiętnienia te mają charakter symboliczny.

W kraju Ałtajskim znajdują się również inne ślady po polskich zesłańcach - głównie z lat 40. XX wieku - takie jak krzyż i groby w nieistniejącej osadzie Jużnyj, a także upamiętnienia w miejscowościach Zagajnowo, Sołoniesznoje, Czerwianka i Pokrowskoje. W Norylsku, na terenie cmentarza „Golgota Norylska”, w 1996 roku stanął pomnik zaprojektowany przez Stanisława Gierada.

Niestety, coraz częściej upamiętnienia Polaków w Rosji są usuwane przez władze ze względów politycznych. W Tiumeniu taki monument zdemontowano w 2022 roku. Podobny los spotkał pomnik w Jakucku, usunięty w 2023 roku.

Polonika w Irkucku

Najwięcej poloników znajduje się na terenie obwodu irkuckiego. Jednym z najcenniejszych jest obraz Witolda Pruszkowskiego „Śmierć Anhellego”, interpretowany jako artystyczna refleksja nad losem zesłańców. W irkuckim Muzeum Sztuki przechowywana jest także kolekcja dzieł polskich twórców, między innymi:

• Leopolda Niemirowskiego (1810-1883),
• Stanisława Wrońskiego (1848-1898),
• Piotra Krzyżanowskiego,
• Wojciecha Koperskiego (ok. 1845-1919),
• Józefa Berkmana (1838–1919).

Są to dzieła malarzy, grafików i rzeźbiarzy, którzy tworzyli na miejscu lub zostali zesłani po powstaniach narodowych. W zbiorach znajdują się także prace Polaków, którzy nie przebywali na Syberii, lecz których dzieła trafiły do miejscowych kolekcji sztuki.

Pojedyncze dzieła sztuki znajdują się również w innych muzeach, jak terakotowa płaskorzeźba „Widok kopalni Akatuja” Ignacego Juliana Cejzyka (1779-1857) przechowywana w Muzeum Krajoznawczym Obwodu Irkuckiego w Irkucku (prace tego artysty trafiły również do muzeów w Tobolsku, Tiumeniu i Czycie). W irkuckim muzeum zachowało się także 11 akwarel Stanisława Katerli (ur. 1835), a także dzieła Wojciecha Koperskiego.

Twórczość polskich artystów na Syberii wymaga jeszcze gruntownego przebadania; wstęp do tych prac stanowi artykuł Ludmiły Sznytko, Bolesława Szostakiewicza i Heleny Zubrij o polonikach w zbiorach muzeów Irkucka.

Wspomniane Muzeum Krajoznawcze w Irkucku zostało założone w 1782 roku i jest jednym z najstarszych muzeów w Rosji. Od lat 60. XIX wieku związana z nim była grupa polskich zesłańców, badaczy przyrody. Wśród nich wyróżniali się:

• Benedykt Dybowski (1833-1930),
• Wiktor Godlewski (1831-1900),
• Aleksander Czekanowski (1833-1876)
• Jan Czerski (1845-1892).

Na fasadzie siedziby muzeum, wybudowanej w 1883 roku, widnieje zapisane cyrylicą nazwisko Jana Czerskiego. Zachowała się także upamiętniająca go tablica. 

W Irkucku, przy ulicy Dybowskiego, znajdziemy tablicę poświęconą Benedyktowi Dybowskiemu, zaś w muzeum w Listwiance umieszczono jego popiersie. Tablica pamiątkowa Dybowskiego jest też w Pietropawłowsku Kamczackim.

To istotne ślady, ponieważ obaj uczeni odegrali kluczową rolę w badaniu i opisywaniu przyrody Syberii.

Na wschodnich rubieżach Rosji

Upamiętnienia polskich badaczy i odkrywców odnajdziemy również w Jakucji i na rosyjskim Dalekim Wschodzie.

W Jakucku wzniesiono pomnik zesłańców i badaczy Syberii. W osadzie Kołymskoje w Jakucji znajduje się monument poświęcony wspomnianemu Janowi Czerskiemu. Jest to betonowy obelisk odsłonięty w 1947 roku z inicjatywy Kołymskiego Zarządu Rzecznego przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych ZSRR.

Na rosyjskim Dalekim Wschodzie, przy granicy z Chinami i Koreą Północną, a więc już na terenie położonym poza geograficzną Syberią, ale kulturowo z nią związanym, stoi pomnik polskiego powstańca styczniowego i katorżnika Michała Jankowskiego określanego mianem protoplasty Indiany Jonesa. Natomiast w Jużnosachalińsku na wyspie Sachalin stanął pomnik Bronisława Piłsudskiego (1866-1918).

***

Syberia, o której potocznie mówi się, że zajmuje jedną szóstą wszystkich lądów - co jest pewną przesadą, bo w rzeczywistości stanowi mniej niż dziesięć procent ich powierzchni - jawi się nie tylko jako terytorium geograficzne, lecz także jako przestrzeń kulturowej projekcji, w której splatają się losy zesłańców. Polskie ślady na Syberii nie ograniczają się jednak wyłącznie do martyrologii. Obejmują również sztukę, naukę i inżynierię, świadcząc o wielowymiarowej obecności Polaków na tych ziemiach. Dziedzictwo to, choć często rozproszone, pozwala spojrzeć na Syberię jako na miejsce nie tylko kaźni, ale także życia.