Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie
Geneza Towarzystwa Naukowego w Wilnie sięga połowy XIX wieku i działalności jego poprzedniczki - Wileńskiej Komisji Archeologicznej, założonej przez Eustachego hr. Tyszkiewicza. Komisja w swoim założeniu, miała być zaczątkiem towarzystwa naukowego, obejmującego wszystkie dziedziny wiedzy, jednak przygotowana w 1862 r. ustawa zmieniająca status Komisji, nie mogła zostać urzeczywistniona z powodu wydarzeń politycznych i represji po powstaniu styczniowym. Z rozkazu gubernatora Michała Murawjowa przerwane zostały prace Komisji, a zgromadzone zbiory wywiezione do Moskwy i rozproszone w różnych instytucjach. W konspiracyjnej formie, mocno ograniczonej w zakresie swej działalności, miłośnicy starożytności działali w Wilnie w utworzonym w 1899 r. Kółku Archeologicznym. Reaktywacja działalności naukowej w pełnym wymiarze nastąpiła dopiero po ponad 40 latach - w dniu 22 października 1906 r. odbyło się zebranie inicjatorów powołania Towarzystwa Naukowego w Wilnie. W styczniu następnego roku władze rosyjskie zatwierdziły ustawę o jego oficjalnym ustanowieniu.

Pierwsze walne zgromadzenie członków Towarzystwa odbyło się 23 marca 1907. Wybrano na nim członków pierwszego Zarządu: prezesa - ks. Jana Kurczewskiego, wiceprezesa i kustosza zbiorów - dra Władysława Zahorskiego, skarbnika - Józefa Montwiłła, sekretarza i archiwistę - dra Stanisława Kościałkowskiego, bibliotekarza - dra Ludwika Czarkowskiego oraz członków: Ludwika Abramowicza i Cezarego Staniewicza. Dzięki szerokiemu odzewowi i ofiarności społeczeństwa, szybko powiększała się kolekcja Towarzystwa: kolekcja starożytności, pamiątki historyczne i księgozbiór. W 1914 r. włączono doń bogate zbiory zlikwidowanego wówczas Towarzystwa Muzeum Nauki i Sztuki, założonego kilka lat wcześniej przez Antoniego i Wacława hr. Tyszkiewiczów.

Eksponaty gromadzono początkowo w pałacyku przy ul. Tyzenhauzowskiej, przekazanemu na ten cel przez Józefa hr. Przeździeckiego, szybko jednak pojawiła się konieczność budowy nowej siedziby. Stało się to możliwe dzięki darowiźnie Hilarego Łęskiego, właściciela dóbr Biała Waka, który przekazał Towarzystwu zakupiony przezeń plac przy ul. Lelewela 8, wraz z dotacją na rozpoczęcie budowy. Koszty budowy (50 tysięcy rubli), rozpoczętej w 1910 r., pokryto z pożyczki w Wileńskim Banku Ziemskim, oraz datków prywatnych. Uroczyste poświęcenie budynku oraz pierwsze w nowej siedzibie, zebranie członków Towarzystwa, odbyło się 4 listopada 1913 r. W 1914 roku do nie w pełni jeszcze wykończonego gmachu, przeniesiono zbiory muzealne i biblioteczne z pałacu Przeździeckich.

Od początku swego powstania wileńskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk realizowało ambitne plany naukowe i konserwatorskie. Odbywały się regularne zebrania i odczyty publiczne, trwała intensywna praca w sekcjach tematycznych, prowadzono również działalność wydawniczą - publikując wyniki badań w wydawanych regularnie Rocznikach T.P.N. Wybuch I wojny światowej, okupacja niemiecka, a następnie wojna polsko-bolszewicka 1920 r., spowodowały przymusową przerwę w działalności Towarzystwa. Po odzyskaniu niepodległości rozpoczął się nowy rozdział w dziejach tej instytucji - reaktywacja Uniwersytetu Wileńskiego spowodowała znaczące powiększenie liczby członków o grono pracowników naukowych wileńskiej wszechnicy, z którą Towarzystwo rozpoczęło ścisłą współpracę. W 1922 r. zatwierdzono nowy statut Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, na mocy którego utworzone zostały trzy wydziały naukowe: I) filologii, literatury i sztuki II) nauk matematyczno-przyrodniczych III) historii, filozofii i nauk prano-społecznych. Członkowie czynni wydziałów byli powoływani spośród wszystkich członków Towarzystwa. Po śmierci ks. Jana Kurczewskiego w 1916 r. prezesami Towarzystwa byli kolejno: Władysław Zahorski (1916–1927), Alfons Parczewski (1927–1933), Marian Zdziechowski (1933–1938), Stanisław Kościałkowski (1938–1940).

Podstawowe finansowanie działalności zapewniały coroczne dotacje z Departamentu Nauki Ministerstwa Wyznań i Oświecenia Publicznego oraz Państwowego Funduszu Kultury Narodowej przy Prezydium Rady Ministrów. W latach 1928–1929, dzięki dodatkowej subwencji otrzymanej z Funduszu Kultury, przeprowadzono generalny remont wnętrza oraz prace inwestycyjne: wykonano nową elewację frontową z dodanym portykiem kolumnowym, otynkowano wszystkie elewacje, ogrodzono i uporządkowano teren wokół budynku.

W gmachu znalazły pomieszczenie bogate zbiory: księgozbiór, archiwum i muzeum Towarzystwa. Według stanu na dzień 1 stycznia 1939 r. biblioteka liczyła ogółem 42.400 dzieł (tytułów), w tym 314 starodruków z XV-XVI w., oraz 3409 z XVII-XVIII w. W jej zbiorach znajdowało się także 883 tytułów czasopism w 4575 tomach. Zasób archiwum obejmował 1033 tomy, fascykuły i paczki manuskryptów oraz 2405 dokumentów, aktów i listów osobnych. Bardzo dużym zainteresowaniem cieszyło się muzeum, usytuowane w salach na piętrze. Na ścianach klatki schodowej prowadzącej na ekspozycję, umieszczono vilniana (ryciny, plany, obrazy). W pierwszej sali zgromadzono zbiory prehistoryczne i antyczne z kolekcją waz greckich z darów hr. Tyszkiewicza, w następnej - pamiątki historyczne: m.in. cenne manuskrypty, kolekcję pasów słuckich, zbiory porcelany, szkła oraz broń białą i elementy zabytkowego uzbrojenia. Z salą historyczną sąsiadowały dwie sale - ze sztuką polską i obcą. W zbiorach malarstwa europejskiego wyróżniały się dzieła szkoły weneckiej, malarstwa flamandzkiego i holenderskiego, pejzaże Nicolasa Poussina i weduty Canaletta. Do najcenniejszych eksponatów należały dwa sztychy Albrechta Dürera. W sali polskiej stworzono przegląd sztuki rodzimej XIX i początku XX w., głównie szkoły wileńskiej. W ostatnim pomieszczeniu umieszczono eksponaty historyczne i pamiątki, tworzące swoistą wędrówkę przez epoki i wydarzenia - od powstania kościuszkowskiego po wyzwolenie Wilna w 1919 i 1920 r.

Muzeum od początku musiało zmagać się z niedostatkiem miejsca. W ostatnim sprawozdaniu Towarzystwa, które ukazało się w 1939 r., wskazywano na brak możliwości właściwej ekspozycji dzieł i eksponatów, ogólną ciasnotę, przeładowanie gablot, a przede wszystkim na brak osobnej pracowni muzealnej i magazynów. Postulowano podjęcie energicznych działań w kierunku planowanej od dawna dobudowy skrzydła do gmachu głównego. Jednak wobec nadciagających dramatycznych wydarzeń II wojny światowej, postulat ten miał się już nigdy nie spełnić.

Po 1939 r. rozpoczął się najtrudniejszy, ostatni etap w historii wileńskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych. Majątek i zbiory przejęły władze ZSRR po wkroczeniu do Wilna wojsk rosyjskich w 1940 r.; ostatni prezes - Stanisław Kościałkowski, został aresztowany i zesłany na Ural. Całkowite zamknięcie działalności Towarzystwa nastąpiło w czasie okupacji niemieckiej w latach 1941–1944.

Architektura
Budowę gmachu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie rozpoczęto w 1910, według projektu Henryka Wojnickiego (1832–1915), inżyniera wojskowego, profesora Mikołajewskiej Akademii Inżynierskiej, który po przejściu na emeryturę w stopniu generała, powrócił do rodzinnego Wilna. Prace budowlane zamknięto w 1914 r. i niewykończony jeszcze w całości obiekt przekazano do użytkowania. Budynek zbudowano na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjny, o surowych, pozbawionych detalu elewacjach, które nadawały mu charakter „bezbarwnie koszarowy” (Sprawozdanie T.P.N. za rok 1928). Budowę dokończono w latach 1928–1929, kiedy nie tylko przeprowadzono generalny remont i wyposażanie wnętrz, lecz przede wszystkim przebudowano elewację frontową, do której dobudowano przyścienny portykowi jońskiemu w wielkim porządku, zwieńczony trójkątnym naczółkiem. Prace nadzorowała komisja techniczna w skład której weszli: prof. Ferdynand Ruszczyc, inż. Antoniewicz oraz architekci: Juliusz Kłos, Ludwik Sokołowski, Stefan Narębski i Stefan Siestrzencewicz. Ten ostatni wykonał plan nowej fasady gmachu „pod kierunkiem i ze wskazówkami uczestników Rady” (Sprawozdanie T.P.N. za rok 1928). Po przebudowie gmach uzyskał dostojną, niemal monumentalną, neoklasycystyczną formę.