Już współcześni krytycy dostrzegali w niej niezwykły talent psychologiczny. Jak pisała „Gazeta Lwowska” w 1910 r.: „Boznańska umie przedziwnie wydobywać i uwydatniać w oczach, w ustach i całym wyrazie twarzy indywidualną treść modelu, tak, że z obrazów jej osądzić można niemal psychiczne właściwości portretowanej osoby”.

W kręgu szkoły monachijskiej

Boznańska urodziła się 15 kwietnia 1865 r. w Krakowie. Ojciec, Adam Boznański, był inżynierem, matka - Francuzką, nauczycielką i pierwszą mentorką artystki. Uczyła się u Kazimierza Pochwalskiego (1855-1940) i na Wyższych Kursach dla Kobiet Adriana Baranieckiego (1828-1891). W 1886 r. wyjechała do Monachium, gdzie pobierała nauki w pracowniach Carla Kricheldorfa (1863-1934) i Wilhelma Dürra młodszego (1857-1900). Kobiety nie mogły studiować na Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, więc Boznańska szybko zbudowała niezależną pozycję.

To w tym bawarskim mieście uformował się jej styl, inspirowany m.in. dziełami Velázqueza, Maneta i Whistlera, poezją symbolistów i sztuką japońską. Malowała portrety, wnętrza, martwe natury. W 1894 r. zdobyła złoty medal w Wiedniu za portret Paula Nauena. Od tego czasu jej dzieła były wystawiane m.in. w Berlinie, Londynie, Pradze, Lwowie, Krakowie i Paryżu.

Nie maluje oczu, tylko spojrzenie

W 1898 r. zamieszkała na stałe w Paryżu, przy Boulevard Montparnasse. Jej pracownia stała się miejscem spotkań polskich i francuskich artystów. Tam tworzyła przez ponad 30 lat, malując powoli, w ciemności, w otoczeniu zwierząt i przedmiotów. Paliła dużo, nie otwierała okien, dbała o kanarki, papugi, a nawet myszy. Była ekscentryczna, ale jednocześnie wyczulona na psychikę swoich modeli. Jak pisał Max Goth: „Boznańska nie maluje oczu, tylko spojrzenie”.

Jej portrety trafiły do prestiżowych kolekcji: Muzeum Orsay i Biblioteki Polskiej w Paryżu, Smithsonian w Waszyngtonie, Telfair Museum w Savannah, Carnegie Museum w Pittsburghu, National Gallery of Canada w Ottawie, Ohara Museum of Art w Japonii i wielu innych. W Muzeum Polskim w Ameryce znajduje się słynny portret „Madame Paris” wysłany na Wystawę Światową w Nowym Jorku w 1939 r.

Sławna i zapomniana

Boznańska zdobyła francuską Legię Honorową (1912), Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury (1936), Order Odrodzenia Polski (1938). W 1910 r. odwiedziła Lwów, gdzie pokazano sześć jej obrazów na Powszechnej Wystawie Sztuki Polskiej. Lwowska Galeria Sztuki posiada do dziś dzieła artystki, w tym poruszający portret Hirszenberga i „Nieznane dzieci”.

Po I wojnie światowej Boznańska powoli znika z głównego nurtu. Coraz bardziej samotna, pogrążona w depresji, po samobójczej śmierci siostry Izabeli załamała się. Zmarła w biedzie 26 października 1940 r. Została pochowana na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency, uznawanym za panteon polskiej emigracji we Francji.

W 2015 r. Muzeum Narodowe w Krakowie i Muzeum Narodowe w Warszawie zaprezentowały wielką retrospektywę prac Boznańskiej z udziałem Musee d'Orsay, Luwru i Thyssen-Bornemisza, którą zobaczyło ponad 160 tys. osób. Angelika Kuźniak w biografii „Boznańska. Non finito” nazwała ją „malarką dusz”.

O twórczości Olgi Boznańskiej przeczytać można w tekście Stefanii Krzysztofowicz-Kozakowskiej.

Ponadto w dawnych artykułach przypominamy teksty Marcina Smolnickiego „Portret śpiewaczki operowej Jadwigi Lachowskiej” oraz artykuł „Olga Boznańska” ze „Sztuk Pięknych” z 1925 r.

Najważniejsze obrazy artystki znajdujących się w zagranicznych kolekcjach:

Francja

1. „Autoportret z białym kołnierzykiem”
   Ok. 1886 r.
   Olej na desce
   Biblioteka Polska w Paryżu

   Najstarszy znany autoportret Boznańskiej. Na rewersie obrazu znajduje się kopia „Zdjęcia z krzyża” Antoona van Dycka.

2. „Portret Jadwigi Trutschel”
   1902 r.
   Biblioteka Polska w Paryżu

   Obraz Olgi Boznańskiej z 1902 r. pt. „Portret Jadwigi Trutschel”.

3. „Portret panny Dygat”
   1903 r.
   Olej na tekturze
   Musée d’Orsay w Paryżu

   Jeden z najbardziej cenionych portretów w dorobku Boznańskiej. Obraz przedstawia Janinę z Dygatów Zakrzewską i został zakupiony przez państwo francuskie podczas Salon Société Nationale des Beaux-Arts w 1904 r.

4. „Autoportret przy lampie”
   Ok. 1910 r.
   Olej na płótnie
   Biblioteka Polska w Paryżu

   Emocjonalny i wyciszony autoportret artystki, dawniej własność rzeźbiarza Bolesława Biegasa.

5. „Portret Elzy z Sarów Krausowej” (znany także jako „Portret pani Libermannowej” lub „Młoda kobieta w bieli”)
   1912 r.
   Olej na tekturze
   Musée d’Orsay w Paryżu

   Wybitny portret francusko-żydowskiej kolekcjonerki sztuki, której zbiory trafiły później do Muzeum Narodowego w Krakowie. Zakupiony do zbiorów Muzeum Luksemburskiego.

6. „Portret pani D.”
   1913 r.
   Olej na tekturze
   Musée d’Orsay w Paryżu

   Utożsamiany z Heleną Dygat. Obraz dwustronny - na odwrocie znajduje się szkic, który może być studium do „Martwej natury z lalką, książką i kwiatami”.

Stany Zjednoczone

1. „Portret mężczyzny w różowej koszuli”
   Ok. 1898 r.
   Olej na desce
   Telfair Museum w Savannah
   Nr inw. 1910.9.a

   Przedstawia Eugeniusza Dąbrowa-Dąbrowskiego, artystę działającego w Berlinie. Na rewersie portret nieznanej kobiety, pastel.

2. „Portret Natalie Barney”
   1907 r.
   Olej na tekturze
   Smithsonian American Art Museum w Waszyngtonie

   Natalie Barney była amerykańską pisarką i ikoną kultury paryskiej Belle Époque.

3. „Madame Paris”
   Ok. 1912 r.
   Olej na płótnie
   Muzeum Polskie w Ameryce w Chicago

   Portret francuskiej filozofki, uczennicy Henriego Bergsona i Wincentego Lutosławskiego. Obraz wystawiony na Wystawie Światowej w Nowym Jorku w 1939 r., nie powrócił już do Europy.

4. „Portret kobiety w szalu”
   Ok. 1912 r.
   Własność prywatna

   Obraz był pokazywany m.in. na wystawie w Carnegie Institute w Pittsburghu w 1913 r.

5. „Portret kobiety”
   Olej na płótnie
   46,4 x 39,4 cm
   Muzeum Sztuki w Houston
   Nr inw. 56.23

   Obraz Olgi Boznańskiej pt. „Portret kobiety”.

6. „Kobieta w czerni”
   Przed 1920 r.
   Olej na desce
   94,61 x 69,85 cm
   Muzeum Sztuki Carnegie w Pittsburghu
   Nr inw. 28.4

   Obraz Olgi Boznańskiej wykonany przed 1920 r. pt. „Kobieta w czerni”.

7. „Portret kobiety z potrójnym sznurem pereł”
   Ok. 1922 r.
   Dawniej w kolekcji Jane Freeman

   Dzieło cechujące się wnikliwą introspekcją psychologiczną.

Ukraina

1. „Studium portretowe kobiety”
   Ok. 1903 r.
   Olej na tekturze
   Lwowska Narodowa Galeria Sztuki

   Kameralna, subtelna kompozycja o skromnym formacie.

2. „Portret malarza Hirszenberga”
   1904 r.
   Olej na płótnie
   Lwowska Narodowa Galeria Sztuki

   Portret Leona Hirszenberga, długo błędnie utożsamiany z jego bratem Samuelem. Za ten obraz Boznańska otrzymała w 1894 r. złoty medal na III Internationale Kunst - Ausstellung w Wiedniu i srebrny medal na Powszechnej Wystawie Sztuki we Lwowie.

3. „Portret dzieci”
   1907 r.
   Olej na tekturze
   Lwowska Narodowa Galeria Sztuki

   Przedstawia dzieci Amy Buyki - żony zaprzyjaźnionego grafika Bolesława Buyki.

4. „Autoportret”
   1908 r.
   Olej na tekturze
   Lwowska Narodowa Galeria Sztuki

   Wyrazisty autoportret z dojrzałego okresu twórczości.

5. „Nieznana dziewczyna”
   Ok. 1910 r.
   Lwowska Narodowa Galeria Sztuki

   Obraz Olgi Boznańskiej wykonany ok. 1910 r. pt. „Nieznana dziewczyna”.

Czechy

1. „Portret młodzieńca”
   1927 r.
   Olej na płótnie
   Muzeum Literatury w Pradze

   Obraz Olgi Boznańskiej wykonany w 1927 r. pt. „Portret młodzieńca”.

Japonia

1. „Tulipany”
   Ohara Museum of Art w Kurashiki

   Martwa natura będąca przykładem wrażliwości kolorystycznej artystki.

2. „Portret Pani L.”
   Ohara Museum of Art w Kurashiki

   Intymny portret kobiety o wyciszonym nastroju i stonowanej kolorystyce.

Kanada

1. „Portret kobiety”
   1901 r.
   Olej na płótnie
   92,3 x 65,1 cm
   National Gallery of Canada w Ottawie

   Obraz Olgi Boznańskiej wykonany w 1901 r. pt. „Portret kobiety”.

Włochy

1. „Portret Konstancji Dygatowej”
   1907 r.
   Olej na płótnie
   Galleria Internazionale d’Arte Moderna di Ca’ Pesaro w Wenecji

   Obraz zakupiony przez króla Wiktora Emanuela III podczas XXI Biennale w 1938 r. Dygatowa, działaczka polonijna, prowadziła pensjonat w Paryżu, w tym samym budynku co pracownia Boznańskiej.